Natuurwetenskappe en Tegnologie

Graad 5

KABV

Hierdie boek is oorgeneem van die oorspronklike boek ontwikkel en befonds deur die Sasol Inzalo Foundation in samewerking met Siyavula en vrywilligers. Die oorspronklike werk kan afgelaai word van thunderboltkids.co.za.

KENNISGEWING OOR KOPIEREG

Jou vryheid om wettig te kopieer, te meng en die boek te weer te gebruik:

Hierdie boek is uitgegee onder di CC-BY 4.0 lisensie.

Jy word toegelaat en aangemoedig om die inhoud van die boek te kopieer, vermeng en te hergebruik. Ons nooi jou uit om afdelings, vrae, sketse, enige deel van die boek of die hele boek te kopieer. Jy kan dus jou eie weergawe van die boek daarstel. Jy kan dit op jou eie webbladsy laai, 'n e-boek maak, studie notas opstel, lesplanne voorberei, dit vertaal, dit verryk met videos of dit oorskryf om te pas by jou eie leerplan.

Die enigste beperking is dat jy erkenning moet gee aan Siyavula Education as die oorsponklike skrywer, die Everything Maths and Science handboek as die oorsponklike bron waarvan jy kopieer en jou eie weergawe maak en dat jy vrylik werk kan aflaai van www.siyavula.com.

Everything Maths and Everything Science is handelsmerke van Siyavula Education en kan nie gebruik word sonder toestemming van Siyavula Education nie. Geen eis kan gemaak word dat Siyavula die inhoud wat gekopieer is van die boek, onderskryf nie.

Vir meer inligting omtrent Creative Commons Attribution 4.0 Unported (CC BY 4.0) lisensie, gaan na http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/

Plante en diere op aarde

Wat is die koudste plek op aarde waar diere aangetref word?

Hoe diep is die see? Is daar diere en plante diep onder die see?

Waar is die hoogste berg op aarde? Is daar plante en diere bo-op daardie berg?

Is daar lewende dinge in 'n woestyn?

Wat is vertebrate en invertebrate?

Ons beveel aan dat onderwysers hierdie webtuiste besoek: goo.gl/zxGPk - daar is baie video's en PowerPoint-aanbiedings, grafika en uitdeelstukke vir onderwysers en leerders om te gebruik.

Oorweeg dit om op vyf verskillende plekke in die klas groot opskrifte op te plak vir elkeen van die verskillende soorte habitatte. U kan dan sleutelwoorde en -frases onder elke opskrif skryf, soos dit bestudeer word.

Kundige: Maak genoeg kaartjies vir al die leerders in die klas. Skryf een van die vyf verskillende habitatte op elke kaartjie en sit dit in 'n "hoed" sodat elke leerder een uit die hoed kan trek. Afhangende van die kaartjie wat hulle trek, moet elkeen 'n Kundige op daardie habitat word deur uit te vind watter plante en diere daar gevind word. Nadat die verskillende soorte habitatte uit die handboek bespreek is, moet hulle 'n uitstalling van die plante en diere, wat in die spesifieke habitat aangetref word, hou. Hulle moet hulle uitstalling op die plek in die klas, waar die opskrif van hul habitat is, plaas. Leerders moet ook die woorde en frases wat daar opgeplak is in hul werkstuk gebruik.

Indien u wil of kan, kombineer dit met Huistaal sodat hulle die inligting oor die habitat as 'n mondeling kan aanbied.

Na afloop van die mondelinge word onderwysers aangemoedig om 'n vasvrae met die leerders te hou om konsepte vas te lê. Verdeel die klas in twee groepe en vra vrae oor elkeen van die habitatte. Vra leerders uit elke groep om 'n vraag te beantwoord. Elke vraag tel drie punte. As die leerder wat moet antwoord nie die antwoord weet nie, kan sy groep probeer help. Die vraag is dan net twee punte werd. As daardie groep die antwoord verkeerd beantwoord, kan 'n leerder van die ander groep die vraag probeer beantwoord. As hulle dit regkry, kry hulle 1 punt. Dit is belangrik dat leerders stilbly terwyl u die vrae vra en terwyl leerders antwoord sodat hulle mekaar nie kan help nie. Die onderwyser kan punte aftrek indien leerders antwoorde uitskree of hulle nie ordelik gedra nie.

Jy mag dalk al gehoor het dat mense van ons planeet as die Blou Planeet praat. As ruimtevaarders vanuit die ruimte na die aarde kyk, laat die water, wat twee-derdes van die planeet bedek, die planeet blou lyk. Duisende plante en diere kan op die aarde bly omdat daar water is.

Die baie plante en diere wat op die aarde woon, verkies sekere plekke om in te bly. Die gebied wat 'n plant of 'n dier bewoon, word sy habitat genoem.

Ons gebruik 'n spesiale woord wanneer ons die groot verskeidenheid plante en diere in hulle verskillende habitatte beskryf. Die woord is BIODIVERSITEIT. Wanneer jy die biodiversiteit van 'n spesifieke gebied bestudeer, kyk jy na al die verskillende habitatte in die streek en hoeveel verskillende diere en plante in daardie area aangetref word.

Plante en diere het water nodig om te kan lewe. Wetenskaplikes soek na water op ander planete omdat hulle hoop dat, indien hulle water vind, hulle ook lewensvorme daar sal aantref!

Bespreek die volgende in die klas: Waarom is dit belangrik om die biodiversiteit van ons planeet te bestudeer? Skryf van die hoofpunte van julle bespreking hieronder neer.

Hierdie is 'n ideale geleentheid om omgewingskwessies aan te roer en te beklemtoon hoe belangrik kennis oor die biodiversiteit van ons planeet is - hoe meer ons weet, hoe beter kan ons beskerm. Ons beveel ook aan dat onderwysers met die klas bespreek hoe belangrik dit is dat mense die diversiteit van plante en diere op die aarde verstaan en waardeer. As ons waarde heg aan diversiteit sal ons besef dat elke plant of dier wat uitsterf 'n groot verlies vir die hele aarde is. U kan moontlik beklemtoon dat 'n plant of dier wat uitgesterf het dalk die sleutel tot die genesing van ernstige siektes kon wees of ons kon leer hoe om probleme soos gronderosie te verhoed.

Baie verskillende plante en diere

Die aarde het 'n ongelooflike verskeidenheid diere en plante. Elke dier en plant verkies om te leef waar hy kan aanpas: dit is sy habitat.

Ons kan verskillende soorte habitatte op die aarde identifiseer, soos:

aangepas

uitgesterf

klassifiseer

inheems

bioom

Akwaties (water)

Woestyn

Grasveld

Woud

In elke habitat is daar diere en plante wat spesifiek aangepas is om in daardie omgewing te oorleef. Kom ons bestudeer van die mees algemene plante en diere wat in elkeen van die verskillende habitatte bly.

Onderwysers kan die volgende aktiwiteit gebruik om te toets hoe goed die leerders se individuele geografiese begrip van plekke in ons land is. Baie van hulle is dalk nog nooit aan kaarte blootgestel nie en mag dalk nie weet waar hulle bly nie. Gebruik die geleentheid as 'n onderrigaktiwiteit en gee leerders 'n vinnige oorsig oor die kaart van Suid-Afrika. Plaas klem op waar Noord is!

Kom ons ondersoek nou die verskillende habitatte in Suid-Afrika en van die plante en diere wat ons daar kry.

Akwatiese habitatte

Baie diere en plante bly in of naby water in akwatiese habitatte. Daar is basies twee soorte akwatiese habitatte — mariene (soutwater-) habitatte en varswaterhabitatte. Die plante en diere is aangepas om òf in sout- òf in varswater te bly.

Daar is in Suid-Afrika voorbeelde van albei soorte akwatiese habitatte.

"Akwa" beteken "water" in Latyn. 'm Woord wat "akwa" bevat, het gewoonlik iets met water te doen, soos akwaties of akwarium.

Ons land het 'n lang kuslyn met verskillende soorte habitatte. Baie diere bly, byvoorbeeld, in en om rotspoele. Hulle moet beide die warm son en die konstante aksie van die golwe kan weerstaan.

Seesterre word in rotspoele langs die kus aangetref.

Seemeeue rus op die strand.

Suid-Afrika is die enigste plek op aarde waar die grootwithaaie geleer het om uit die water te spring om robbe te vang (by Rob-eiland in Valsbaai).

'n Rotsagtige kuslyn met rotspoele.

Ons oseane is gevul met diere van elke vorm en grootte. Groot soogdiere soos walvisse en dolfyne swem in ons see.

Vroulike dolfyne word koeie genoem, manlikes word bulle genoem en die kleintjies word kalfies genoem.

Dolfyne speel in die branders

'n Suidelike Noorkapperwalvis met haar kalfie langs die kus van Hermanus, 'n gewilde teelplek vir walvisse in die laat winter tot lente. http://www.flickr.com/photos/scornish/1764354868/

Die see is ook die tuiste van baie spesies visse. 'n Groep visse word 'n skool visse genoem. Die koraalriwwe aan die ooskus van Suid-Afrika, veral by Sodwanabaai, is ryk aan vis- en dierspesies.

Die water aan Suid-Afrika se kus is die tuiste van 'n skaars vissoort - die selekant! Wetenskaplikes het gedink die vis het uitgesterf, totdat lewende selekante aan die ooskus van Suid-Afrika gevind is!

Waar riviere by die see inloop, ontwikkel spesiale gebiede genoem riviermondings. Die varswater van die rivier meng met die soutwater van die see. Jy kan dikwels klimvisse hier kry (dit is visse wat uit die water op die land spring, tot in bome!).

Klimvisse woon in riviermondings, maar kan op land spring, selfs tot in laaghangende takke! http://www.flickr.com/photos/jdlrobson/3308174037/

Identifiseer mariene diere en plante

INSTRUKSIES:

Bestudeer die foto's van verskillende mariene plante en diere wat langs Suid-Afrika se kus aangetref word.

Beantwoord die volgende vrae oor hierdie foto's.

'n Krap http://www.flickr.com/photos/andreagp/5350324509/

'n Skool visse http://www.flickr.com/photos/laszlo-photo/2062181707/

'n Kreef in die vlak water http://www.flickr.com/photos/greencolander/497200604/

'n Pikkewyn wat onderwater duik. http://www.flickr.com/photos/duckydebs/4993491739/

Groen seegras wat in die water dryf. http://www.flickr.com/photos/tensafefrogs/3774252528/

Mossels wat op die rotse groei. http://www.flickr.com/photos/bexymitten/2316726560/

Haaie http://www.flickr.com/photos/usfwspacific/4967557703/

Jellievisse http://www.flickr.com/photos/2009seasons/4912107616/

Seebamboes http://www.flickr.com/photos/reurinkjan/3068136309/

Seeskilpaaie http://www.flickr.com/photos/38485387@N02/3580781379/

VRAE:

Kan jy jou voorstel hoe moeilik dit moet wees om op die rotse te bly en dag en nag deur die branders geslaan te word? Watter diere in hierdie foto's bly op of naby rotse?

Krappe, krewe, mossels

Bestudeer die diere in die foto's en vind eienskappe wat sommige diere in gemeen het. Klassifiseer die diere in groepe op grond van hierdie ooreenkomste.

Hierdie werk hersien Gr. 4-werk waar leerders diere moes klassifiseer en vergelyk op grond van sigbare verskille. Moedig leerders aan om so kreatief as moontlik oor die klassifikasie te dink. Hulle moet sigbare kenmerke gebruik.

Baie ekotoeriste hou daarvan om ons land te besoek om al die natuurlike besienswaardighede te sien. Sommige toeriste hou daarvan om op 'n toer te gaan waar hulle in 'n hok in die water gaan. Die toeroperateurs gooi stukke vleis in die water om haaie te lok wat dan om die hok swem. Dink jy hierdie haaihokduik is aanvaarbaar? Verduidelik waarom jy so dink.

Laat die leerders toe om van mekaar te verskil. Moedig die leerders aan om verskillende opinies oor hierdie onderwerp te bespreek voor hulle die vraag beantwoord. Sommige mag dalk ten gunste van haaihokduik wees aangesien dit geleentheid vir navorsing bied en mense leer om meer waardering vir haaie te hê. Ander mag met die minister saamstem en voel dat die toeriste die haaie in hul natuurlike habitat versteur en hulle leer om nie mense te vrees nie. Dit maak dan dat hulle makliker deur mense gevang kan word.

Kom ons kyk nou na die plante en diere wat in varswater woon, soos in damme, poele, strome en riviere.

Baie diere bly in of naby varswaterpoele, damme en mere, of riviere en strome. Klein insekte, slakke, gapermossels, krappe, paddas en visse bly in of naby water. Groter diere soos waterskilpaaie, slange, eende en groot visse, sowel as seekoeie en krokodille, bly ook in of naby water.

Haaie het uiters goeie gehoor. Hulle kan 'n vis so ver weg as 500 meter hoor beweeg!

Eende maak hul kuikens groot naby plante waar daar genoeg kos vir die kleintjies tussen die riete en waterplante is.

Seekoeie bly in of naby varswater.

Sien jy hoe die padda op die waterlelieblaar rus?

'n Krokodil lê langs 'n rivier.

Sommige waterplante het wortels, soos die waterlelie en riete. Waterplante maak suurstof vir diere se asemhaling en voorsien voedsel wat baie diere eet.

Waterblommetjiebredie word van 'n soort waterlelie gemaak! Het jy dit al ooit geëet?

Waterlelies dryf op die water http://www.flickr.com/photos/49937157@N03/4583150426/

In Suid-Afrika het ons ook groot vleilande waar riviere stadiger vloei en die water stilstaan of baie stadig vloei. Vleilande voorsien voedsel en skuiling en 'n natuurlike habitat vir 'n ongelooflike hoeveelheid diere: paddas, reptiele, voëls (soos eende en waadvoëls) en visse, is maar net 'n paar voorbeelde!

Bestudeer 'n akwatiese habitat

Werk in goepe van drie of vier

BENODIGDHEDE

potlood

papier

knyperbord

sonskerm en 'n hoed

INSTRUKSIES:

Besoek 'n akwatiese habitat naby jou skool: 'n stroom of rivier, poel of dam, of self 'n rotspoel as julle naby die see is.

Soek drie voorbeelde elk van verskillende plante en diere wat in daardie omgewing bly.

Bestudeer die area waar hulle bly en dink hoe die plante en diere by hul habitat aangepas is. Beantwoord dan die volgende vrae:

Is die plante se stingels stewig of buigbaar?

Groei die plante binne-in of naby die water?

Wat eet die diere?

Hoe haal die diere asem?

Indien moontlik, neem 'n paar foto's van die plante en diere wat jy waargeneem het.

Rapporteer hierdie inligting aan die klas.

Woestyn en semi-woestynhabitat

Woestyne is gebiede wat jaarliks baie min reën kry – in sommige woestyne reën dit so min as een keer elke 10 jaar!

Die Namibwoestyn

Die woestyn mag dalk droog lyk, maar daar is baie verskillende soorte plante en diere wat aangepas is om in hierdie gebied te bly. Die plante kan met min water oorleef. Voorbeelde van woestynplante is: grasse, doringbome, aalwyne, vygies en ander vetplante. Vetplante is plante wat water in hul blare en stingels kan stoor en in baie droë klimate kan oorleef.

Kan jy die dik stingels sien waarin die vetplant water stoor? Die blare is verander in dorings!

Baie diere leef in die woestyne (soos in die Kalahari), insluitende:

Predatore / Roofdiere (soos leeus, jagluiperds en luiperde, hiënas en jakkalse)

Groot en klein soogdiere (soos olifante, kameelperde, vlakvarke, meerkatte en ystervarke)

Wildsbokke (soos elande, gemsbokke, springbokke, hartebeeste, steenbokkies, koedoes en duikers)

Daar is baie voëlspesies (valke, rawe, arende, jakkalsvoëls en tortelduiwe) Die versamelvoëls is klein wewervoëltjies wat 'n groot nes saam met honderde ander wewergesinne bou!

Baie verskillende reptiele (soos pofadders, kobras, akkedisse, geitjies en likkewane)

Daar bly ook baie insekte in die woestyn, soos bye en skoenlappers, sprinkane, kewers en nog baie meer!

'n Meerkat op die uitkyk vir gevaar

'n Baie groot nes van versamelvoëls http://www.flickr.com/photos/namibnat/4949237492/

'n Eland

'n Jakkals

'n Pofadder

Vlakvarke

Olifante kan 'n woudgebied binne maande in 'n grasveld omskep! Hulle breek boomtakke af, druk boomstamme om en eet die bas, blare en takkies.

Grasveldhabitat

Grasvelde is met grasse bedek met baie min bome tussenin. Sodra die eerste reëns val, groei die grasse baie vinnig en nuwe plante kom oral oor die dorre aarde op. Dit is ook die tyd wanneer baie diere se kleintjies gebore word, omdat die nuwe gras genoeg voedsel vir die vroulike diere verskaf om baie melk vir die kleintjies te kan maak.

Lys sommige van die diere, waarvan jy weet, wat in grasvelde bly.

Antwoord: Koedoe, nyala, impala, sebra, buffel, leeu, kameelperd, luiperd, ander klein soogdiere, baie voëls, reptiele en insekte, ens.

Woudhabitat

'n Woud is 'n groot gebied wat grootliks met bome bedek is. Woude is baie belangrik vir lewe op aarde. Die groot aantal bome maak die lug skoon en voorsien suurstof vir die diere op aarde sodat almal kan asemhaal. Hulle voorsien brandstof, kos en skuiling, medisyne en werk vir mense (omdat baie indrustrieë met bosbou verband hou). Baie diere bly in woude, van groot olifante en bere tot kleiner ape, eekhorings, uile en houtkappers.

Ons moet ons woude bewaar (oppas) en verhoed dat mense die bome in natuurlike woude afkap. Dit is baie belangrik om die diere te bewaar wat die bome bestuif en die sade oor 'n groot gebied versprei. Sonder hierdie diere sal die bome nie kan voortplant nie en sal hulle uitsterf.

Binne-in die Knysna-woud, een van Suid-Afrika se min inheemse woude.

'n Olifant in die Knysnawoud se olifantpark

Identifiseer, voordat u met die les begin, 'n gebied waarheen u die klas kan neem om diere en plante in 'n sekere gebied te bestudeer. Die ideaal is 'n natuurreservaat, 'n park of 'n skooltuin waar verskillende habitatte bestudeer kan word.

Indien u saam met die klas soontoe gaan stap, maak seker dat u self eers die roete stap om te verseker dat daar geen gevare op die roete is waarvan die leerders bewus moet wees voordat u die skool verlaat nie.

Bestudeer die gebied voor die aktiwiteit gedoen word. Vermy gebiede met baie rommel en gevaarlike voorwerpe soos geroeste items wat dalk die leerders mag beseer. Neem kennis van die plante en diere in die gebied. Neem, indien moontlik, voorbeelde van die plante klas toe. Vertoon die plante met naamplaatjies in die klas. Wys hierdie plante een vir een vir die klas voor julle op die uitstappie gaan.

Onderwysers word aangemoedig om een of meer mense/ouers, wat kennis van die plaaslike plante en diere het, te vra om saam te gaan en tussen die leerders te loop om te help om die verskillende plante en diere te identifiseer. Hulle kan ook help deur die leerders veilig na die studiegebied te begelei.

Berei die leerders op die aktiwiteit voor voordat julle die klas verlaat. Verduidelik dat hulle die plante en diere binne hul afgebakende gebied moet tel. Die leerders mag net die plante en diere BINNE-IN die gebied, of wat reg bo-oor die gebied vlieg, tel. Hulle mag ook nie diere in die gebied inlok of indra nie, of ander uitdra waarvan hulle nie hou nie.

Hulle moet onderskei tussen die plante deur na die grootte en vorm van die blare, blomme of vrugte te kyk. Indien daar ouers is wat die leerders begelei, mag hulle die leerders help om die plante in hulle gebied te identifiseer.

Tel plante en diere

Nadat leerders die plante en diere in die gebied geïdentifiseer het, moet hulle van die blomme en sade wat daar is, bymekaarmaak. Leerders kan blomme pars deur dit tussen twee velle papier te sit en dan boeke daarop te pak en so te los vir 'n paar dae. Wanneer die blomme gepars is, kan leerders dit op 'n papier plak, saam met die sade wat hulle versamel het. Hulle moet die name van die blomme neerskryf. U kan dit in die klas opplak.

BENODIGDHEDE

Iets om die gebied af te baken soos klippe of stokke om die hoeke uit te wys en tou of wol wat jy tussen-in kan bind.

rofwerkpapier

potlood

knyperbord

sonskerm en hoed

maatband/liniaal

INSTRUKSIES:

Werk in pare

Gaan op 'n klasuitstappie na 'n park of 'n natuurgebied buite die skool.

Kies 'n gebied waar julle twee wil werk.

Span die tou versigtig om 'n deel van julle gebied.

Bestudeer die plante en diere in daardie gebied.

Maak 'n tekening van die habitat binne-in die gebied om al die plante en diere wat jy daar sien te illustreer. Gebruik rofwerkpapier om dit te doen.

Ken jy die name van hierdie plante en diere? Daar is dalk 'n volwassene wat jou kan help met die name wat jy nie ken nie? Skryf die name van die diere en plante langs elke tekening neer.

Sorg dat jy ten minste vyf verskillende plante en vyf verskilende diere in jou tekening het.

Meet die lengte van elke plant en skryf dit in die tabel hieronder.

Versamel blare van twee van die plante en maak afdrukke van die blare op 'n stuk papier deur die blaar onderstebo onder die papier te sit en met 'n kryt of potlood daaroor te vryf.

As daar enige blomme of sade is, versamel hulle versigtig en neem hulle klas toe. Die onderwyser sal jou wys hoe om hulle te pars.

Wanneer julle terug in die klas is, moet jy die tekening in jou werkboek oorteken. Maak 'n netjiese tekening in jou boek en onthou om beskrywende opskrifte by al die verskillende diere en plante te maak.

Die plante en diere wat ek in my gebied getel het:

Interafhanklikheid in 'n ekosisteem

herbivore

karnivore

omnivore

aasdiere

ontbinders

afhanklik

ekosisteem

bestuiwer

waterdamp

atmosfeer

Inleiding tot die onderwerp:

Laat die klas in 'n kring staan met elke leerder wat na die rug van die leerder voor hom kyk. Hulle moet mekaar om die middel vashou. Maak seker dat hulle so na as moontlik aan mekaar staan. Verduidelik dat hulle interafhanklik van mekaar gaan wees. Hulle moet op mekaar se skote gaan sit terwyl hulle in 'n kring bly. As een persoon dit nie regkry nie, of nie sy werk ordentlik doen nie, gaan die kring breek. As almal saamwerk sal die kring werk en heel bly

Hierdie BBC-webtuiste is 'n baie goeie hulpbron om te lees voordat u die les aanbied: goo.gl/FKPDo

Die webtuiste bevat twee PowerPoint-aanbiedings - alhoewel dit heeltemal te gevorderd vir leerders op hierdie vlak is, bied dit 'n uitstekende inleiding tot ekosisteme en interafhanklikheid.goo.gl/Tuk8X.

Plante en diere, mense, riviere, berge – alles is op een of ander manier met mekaar verbind. Al die lewende en nie-lewende dinge is van mekaar afhanklik.

Dink jy dat jy met plante en riviere verbind is? Bespreek dit met die klas.

Onderwysers kan hierdie vraag gebruik om leerders se voorkennis en begrip van ekologiese interafhanklikheid te toets.

Ons sê dat diere, plante en hul habitatte interafhanklik is. Dit beteken dat hulle afhanklik van mekaar vir oorlewing is. As een deel uitgelaat word, byvoorbeeld water tydens 'n droogte, sal die res van die habitat, insluitende plante en diere, vernietig kan word!

Ons kan interafhanklikheid in twee hoofgroepe verdeel:

Die interafhanklikheid in 'n ekosisteem tussen lewende dinge (interafhanklikheid tussen plante en diere).

Die interafhanklikheid in 'n ekosisteem tussen lewende en nie-lewende dinge.

Interafhanklikheid tussen lewende dinge

Baie plante en diere is om verskillende redes van mekaar afhanklik. Kom ons kyk na sommige hiervan:

1) Interafhanklikheid en voeding

Diere en plante is vir voedsel van mekaar afhanklik. Ons verdeel diere in die volgende groepe:

Herbivore voed hoofsaaklik op plantmateriaal

Karnivore voed hoofsaaklik op diere wat plante eet.

Omnivore voed op beide plante en diere.

Aasdiere voed op dooie plante en dooie diere.

Ontbinders is diere wat die natuurlike proses van ontbinding aanhelp. Hulle voed op die oorblyfsels van dooie plante en diere. Die chemikalieë wat tydens die proses gevorm word, (verbindings van koolstof, fosfor, stikstof, ens.) word in die grond teruggeplaas en verander in voedingstowwe wat plante kan opneem.

'n Ekosisteem is 'n gemeenskap van lewende dinge wat onderling van mekaar afhanklik is, en ook van die nie-lewende dinge (water, lug en grond) in hul verskillende habitatte afhanklik is.

2) Interafhanklikheid en bestuiwing

Plante is dikwels van diere vir bestuiwing afhanklik.

Ons noem diere wat blomme bestuif bestuiwers. Plante gebruik verskillende metodes om bestuiwers te lok. Dit sluit nektar, 'n spesiale reuk of 'n helderkleurige blom in. Sommige plante se blomme lyk selfs soos vroulike perdebye om manlike perdebye te lok!

Bestuiwing behels die oordrag van stuifmeel vanaf die meeldrade van 'n blom na die stempel van dieselfde of 'n ander blom van dieselfde soort.

Bye wat nektar versamel en terselfdertyd die blomme bestuif.

Plante en diere is van mekaar afhanklik. Baie blomplante is afhanklik van bye om hulle te bestuif. Bye is afhanklik van die nektar in die blomme om heuning te maak. Sonder die nektar kan hulle nie heuning maak nie en sonder die stuifmeel kan die blomme nie hul sade bevrug nie en sal hulle nie kan voortplant en aanhou lewe nie.

Boere het soms nie genoeg bye op die plaas om hul gewasse te bestuif nie. Daar is byeboere wat byekorwe uithuur. Hulle bring dan die byekorwe na die plase om die plante te bestuif.

'n Kolibri wat nektar suig en die blom bestuif http://www.flickr.com/photos/fpat/3801642722/

'n Wesp wat op nektar voed en die blomme bestuif. http://www.flickr.com/photos/47108884@N07/4435268109/p/2491117296/

Bye is nie die enigste diere wat blomplante bestuif nie. Kan jy aan nog diere dink wat 'n blom kan bestuif? Kyk na die prente hieronder.

Voëls, kewers, perdebye, wespe, miere, muise, ratels, ens.

'n Kewer wat aan die blom vreet. Terwyl dit oor die blom beweeg, bestuif dit ook die blom. http://www.flickr.com/photos/selago/3342254879

Video oor bestuiwers goo.gl/y7kAh

Onderwysers behoort leerders toe te laat om die soorte diere wat blomme kan bestuif, op grond van hulle fisiese eienskappe, te bespreek. Vra moontlik die leerders watter een van 'n skilpad of 'n vlermuis eerder 'n boom se blomme sal kan bestuif. Bespreek dan waarom hulle so dink. Vra ook vrae wat hulle laat dink oor hoe 'n boom aangepas moet wees sodat vrugtevlermuise hulle sal kan bestuif - die blomme moet gedurende die nag oop wees om die vlermuise te lok en hulle het daarom nie helder kroonblare nodig nie, maar die kroonblare moet groter wees sodat die vlermuis dit met eggolokasie kan vind!

Onderwysers behoort hierdie video saam met hul klasse te kyk - dit is 'n uitstekende video wat alles op 'n Graad4/5-vlak verduidelik met tekeninge, jong akteurs wat so oud soos die leerders is, ens. Die resolusie van die video is nie goed nie, daarom gaan dit nie op 'n groot skerm werk nie. Miskien kan u iets nuuts probeer deur almal te vra om hul selfone te bring sodat hulle dit saam op hulle fone kan kyk. Andersins kan hulle dit op die rekenaars in die rekenaarlaboratorium gaan kyk.

Eenderde van alles wat ons eet is aan bestuiwers te danke! Ons is werklik van bestuiwers vir voedsel afhanklik!

'n Wêreld sonder bestuiwers sal nie baie soet wees nie. Kyk na al hierdie eet- en drinkgoed wat van bestuiwers afhanklik is.

Sonder bestuiwers sou ons nie brame of frambose gehad het om te eet nie. http://www.flickr.com/photos/calliope/1223972901/

Aarbeie is heerlik! Die vrugte word geproduseer nadat die blomme van die aarbeiplant bestuif is.

Verskillende soorte neute vorm na bestuiwing.

Rooi en groen appels is vrugte wat 'n appelboom kan produseer nadat die blomme bestuif is. http://www.flickr.com/photos/ngader/246601266/

3) Interafhanklikheid en saadverspreiding

Plante moet hulle sade oor 'n wye gebied kan versprei. As al die sade op een plek val, sal daar nie genoeg water, grond of lig wees dat al die plante ordentlik kan groei nie. Dit is hoekom plante se vrugte soet is en lekker smaak. So lok hulle diere wat die vrug wil eet, wegloop en die sade later uitskei. Daar waar die sade val, sal die grond ryk en vrugbaar wees om in te groei (van die dier se ontlasting)! Ander sade sit aan die dier se pels vas – die dier mag nie eers weet dat dit daar is nie! Wanneer die dier teen 'n boom skuur, val die sade af. Plante is afhanklik van die diere om die sade te versprei.

Die ratel en die heuningwyser

Hier is 'n voorbeeld van interafhanklikheid tussen drie verskillende diere.

INSTRUKSIES:

Lees die storie hieronder oor die ratel en die heuningwyser.

Beantwoord die vrae wat volg.

Die ratel is baie lief vir heuning! Die heuningwyservoëltjie hou van die byelarwes, maar kan nie in die korf kom sonder om doodgesteek te word nie. Die voëltjie kan ook nie die korf oopkry nie. Wanneer die heuningwyser die korf kry, gaan roep dit die ratel. Die ratel het 'n dik vel en die bye se angels kan nie maklik daardeur steek nie.

Die ratel en die heuningwyser (video) goo.gl/G1OqG

Die heuningwyser lok die ratel na die byekorf toe. Die ratel gebruik sy sterk bene, kloue en tande om die korf oop te breek terwyl sy dik pels hom teen bysteke beskerm. Nadat die ratel die heerlike, goue heuning gevreet het, kan die heuningwyser die byelarwes geniet!

Die ratel volg die heuningwyservoël.

VRAE:

Hoekom kan die heuningwyservoël nie net van die larwes eet sonder om vir die ratel te wag nie?

Die voël kan nie die korf oopbreek nie en die bye sal die voël doodsteek.

Hoe breek die ratel die korf oop?

Die ratel gebruik sy bene, kloue en tande.

Waarom word die ratel nie deur die bye gesteek nie?

Die ratel het 'n baie dik pels waardeur die bye nie kan steek nie.

Verduidelik in jou eie woorde waarom dit 'n voorbeeld van interafhanklikheid tussen drie verskillende diere is.

Assesseer leerders se vermoëns om die situasie in hul eie woorde weer te gee en in terme van interafhanklikheid te verduidelik. Dit is tot voordeel van albei diere aangesien hulle voedsel kan kry. Sonder die voël kan die ratel nie die heuning kry nie en sonder die ratel kan die voël nie by die larwes uitkom nie. Sonder die bye het die ratel nie heuning om te eet nie en die voël kry nie larwes nie.

Interafhanklikheid tussen lewende en nie-lewende dinge

Lewende dinge is ook afhanklik van die nie-lewende dinge in 'n ekosisteem. Lewende dinge is van hul omgewing afhanklik vir:

Lug (suurstof en koolstofdioksied)

Water

Grond

Voedsel

Skuiling en 'n veilige plek om kleintjies groot te maak

Skuiplek van gevaar

Water en suurstof is baie belangrik vir alle lewende dinge.

Het jy al gewonder hoe die water in die wolke "kom" as dit eintlik in riviere en strome vloei? Onthou jy die waterkringloop wat julle in Graad 4 behandel het?

Onderwysers kan hierdie geleentheid gebruik om leerders se voorkennis van die waterkringloop te bespreek en om vas te stel wat hulle verstaan of nie verstaan nie sodat dit in die volgende afdeling behandel kan word.

Drinkwater uit 'n kraan of rivier is deel van 'n groot sisteem wat die waterkringloop genoem word. Die waterkringloop is 'n goeie voorbeeld daarvan dat alle lewende dinge interafhanklik is.

Die waterkringloop

INSTRUKSIES:

Die voorstelling van die waterkringloop toon al die prosesse wat plaasvind.

Hersien hierdie prosesse saam met die maat langs jou.

Skryf 'n paragraaf om die waterkringloop te verduidelik.

Die Waterkringloop

VRAAG:

Jy kan die waterdamp wat jy uitasem weer in waterdruppels verander! Kry 'n spieël of 'n venster. Blaas jou asem daarop uit. Wat sien jy op die venster?

Sien die kondensasie teen die venster. Onderwysers kan die konsep versterk dat, sodra die spieël of glas verwarm word, die waterdruppels weer sal verdamp.

Bome en ander plante is afhanklik van die water in die grond. Ander diere en plante is afhanklik van water wat van die berge tot in riviere en strome vloei en in mere opdam. Plante en diere in die see is afhanklik van water aangesien dit die omgewing is waarin hulle bly.

Beskryf interafhanklikheid

Inleiding tot hierdie aktiwiteit

Nadat hulle interafhanklikheid van lewende en nie-lewende dinge in hulle eie omgewing bestudeer het, moet leerders in die volgende aktiwiteit die interafhanklikheid tussen lewende organismes en hul omgewing ondersoek. Indien moontlik, versamel boeke en inligting oor die stelle diere in die foto's van die aktiwiteit. Daar moet genoeg bronne wees dat elke groep minstens vier of vyf boeke, uitdeelstukke en/of ander materiaal het. Dit kan moontlik as 'n groepprojek gebruik word.

INSTRUKSIES:

Werk in groepe van drie.

Bestudeer hierdie diere sorgvuldig en kyk of jy die interafhanklikheid tussen die dier en/of plant en die nie-lewende omgewing kan identifiseer.

Bespreek die interafhanklikheid met die groep en maak notas op rofwerkpapier.

Beskrywingings van elke foto is voorsien. Pas die foto by die beskrywing deur die korrekte letter langs die foto neer te skryf.

Foto

Antwoord

Beskrywing van interafhanklikheid

A: Harlekynvissie en see-anamoon. Die anemoon se gif is nie skadelik vir die harlekynvis nie. Die harlekynvis eet klein diertjies wat in die anemoon bly en dalk skadelik vir die anemoon kan wees. Op sy beurt voed die vissie se afval die anemoon. Die anemoon se gif beskerm die harlekynvissie teen roofvisse.

B: Erdwurms in die grond. Die erdwurms is afhanklik van die grond vir 'n woonplek. Hulle het ryk, vogtige grond nodig anders gaan hulle uitdroog as hulle vir te lank aan droë lug blootgestel is. As erdwurms deur die grond grawe, skei hulle mis af wat die grond meer vrugbaar vir ander plante en diere maak. Terwyl die erdwurms grawe, help hulle ook om die grond lug te gee deur tonnels te maak.

C: 'n Vink wat sy nes bou. Baie voëls is van bome en plante afhanklik om hul neste te bou om hulle kleintjies in groot te maak. Die vink gebruik jong, groen riete om sy nes te bou. Wanneer die riete nog groen is, is hulle buigbaar, maar wanneer hulle uitdroog word dit harder en maak dan 'n stabiele, sterk nes.

D: Die renoster en die renostervoël. Die renostervoël eet bosluise vanaf die renoster en verwyder die bosluise en ander insekte van die renoster. Renostervoëls het dieselfde verhouding met ander soogdiere soos sebras, buffels, kameelperde, ens.

E: Anatoliese Skaaphonde en die trop skape wat hulle teen roofdiere beskerm. Die Anatoliese hondjies word van kleins af saam met die trop skape grootgemaak en word dan deel van die trop. Wanneer 'n roofdier naby die trop kom, jaag die Anatoliër hulle weg. As Anatoliese skaaphonde die trop beskerm, word die roofdiere ook beskerm omdat die boer nie van hulle ontslae hoef te raak nie.

VRAE:

Watter interafhanklike verhouding is tussen 'n dier en 'n plant in die foto's hierbo?

Die vink en die riete waarvan hy sy nes maak.

Watter interafhanklike verhouding in die foto's hierbo, is tussen 'n dier en 'n nie-lewende ding in die omgewing?

Die erdwurm en die grond.

By watter voorbeeld in die foto's is daar drie diere by die interafhanklikheid betrokke?

Die Anatoliese Skaaphonde, die skape en die roofdiere.

Webtuiste oor die jagluiperd-bewaringsprojek

Diersoorte

vertebrate (gewerweldes)

invertebrate (ongewerweldes)

eksoskelet

endoskelet

hidroskelet

waarneming

terrarium

mollusca (weekdiere)

klassifiseer

Ons weet nou meer oor die verskillende habitatte op die aarde en in Suid-Afrika, en ons weet ook nou dat diere en plante afhanklik van mekaar en van hul habitat is. Kom ons kyk nou na die verskillende soorte diere wat op planeet Aarde lewe.

Inleiding tot die onderwerp

Hierdie eenheid ondersoek die verskillende soorte diere wat in twee hoofgroepe verdeel word: vertebrate/gewerweldes en invertebrate/ongewerweldes. Die KABV verwys na diere met bene en diere sonder bene! Vertebrate/gewerweldes is diere met 'n werwelklom en endoskelet van been: soogdiere, voëls, reptiele, paddas (amfibieë) en visse. Die invertebrate/ongewerweldes is daardie diere sonder 'n werwelkolom, soos wurms, duisendpote, insekte, spinnekoppe, skerpioene en krappe.

Wenke vir aanbieding

Begin die les met 'n klasbespreking waarin julle die verskillende diere uit die vorige aktiwiteit met mekaar vergelyk.

Vra leerders om die diere in TWEE groepe te verdeel. Waarna kyk hulle om dit te kan doen? Gee die leerders 'n kans om self te besluit hoe hulle die diere wil klassifiseer. Sommige sal hulle dalk volgens grootte (klein of groot) of volgens fisiese kenmerke soos ledemate en liggaamsbedekking probeer groepeer.

Verduidelik die konsepte vertebrate/gewerweldes en invertebrate/ongewerweldes deur die woorde "met werwels" en "sonder werwels" te gebruik. Trek 'n tabel op die bord wat wys watter diere werwels het en watter diere nie werwels in hul liggame het nie. Vra dan die leerders om die name van die diere op hul plakkaat in die regte kolom te skryf.

Bespreek hoe akkuraat hulle hul diere kon klassifiseer.

Indien moontlik, maak 'n plakkaat vir die klas waarop al die diergroepe met werwels en dié sonder werwels uitgebeeld word.

Maak dit persoonlik: Laat die leerders hulle beendere voel en spesifiek hul werwelkolom (ruggraat). Vra hulle in watter groep hulle geklassifiseer sou word.

Groepeer diere

Wanneer ons soortgelyke dinge saam groepeer, noem'n mens dit klassifisering. Wanneer ons diere klassifiseer, is daar twee hoofgroepe: die wat beendere binne-in hul liggame het, insluitende 'n werwelkolom, en diere sonder beendere in hulle liggame.

Diere met 'n werwelkolom word as vertebrate (gewerweldes) geklassifiseer

Diere sonder 'n werwelkolom word as invertebrate (ongewerweldes) geklassifiseer.

Klassifiseer diere

INSTRUKSIES:

'n Radiografis neem x-strale van mense en diere om hul geraamtes te sien. Tracey, die radiografis, het 'n paar interessante x-strale van vyf diere. Kyk mooi na die x-strale en besluit watter diere vertebrate is.

Voorbeelde van vertebrate en invertebrate

Diere wat vertebrate is:

dolfyn, hond, seemeeu

Kyk na die x-strale van die krap en die sprinkaan. Sien jy 'n werwelkolom in hul liggame? Hoekom is dit so?

Hulle het nie beendere in hul liggame nie; hulle is invertebrate. Hulle het 'n harde eksokelet in die plek daarvan.

Hoe klassifiseer ons diere soos die sprinkaan en die krap?

Invertebrate / ongewerweldes

Bestudeer die diere in die vorige aktiwiteit oor interafhanklikheid. Besluit of hulle vertebrate met bene BINNE-IN hul liggame is of invertebrate met geen bene BINNE-IN hul liggame nie.

Skryf die name van elke dier in die korrekte kolom hieronder neer.

Vertebrate (gewerweldes)

Invertebrate (ongewerweldes)

renoster,

renostervoël,

vink,

Anatoliese skaaphond,

skape

erdwurm,

see-anemoon

Toe mense besef hulle kan diere in twee hoofgroepe verdeel, het hulle begin om hulle in kleiner groepe onder hierdie hoofgroepe in te deel. Kyk na die volgende illustrasie wat sommige van hierdie groepe wys.

Klassifikasie van diere

Kyk na die illustrasie van al die verskillende groepe. Waarom dink jy is die diere in die linkerkantste of in die regterkantste groep geplaas?

Die vraag is bedoel om 'n leerder se begrip en herkenning van gewerweldes en ongewerweldes te versterk.

Vertebrate word in vyf groepe verdeel. Noem hierdie groepe.

Soogdiere, reptiele, voëls, amfibieë en visse.

Een van die voëls in die illustrasie is ons nasionale voël. Watter een is dit?

Die Bloukraanvoël

Kom ons bestudeer nou invertebrate en vertebrate van naderby.

Indien "hidro" in 'n woord voorkom, beteken dit gewoonlik dit het iets met water te doen!

Invertebrate

Invertebrate is diere wat nie 'n endoskelet (inwendige skelet) van been (met 'n werwelkolom) in hul liggame het nie. Hulle ontwikkel 'n ander soort skelet; sommiges het 'n hidroskelet terwyl ander 'n eksoskelet het.

Kyk weer na die illustrasie van die verskillende klasse diere. Kan jy voorbeelde van diere sonder bene binne-in hul liggame (endoskelet) en sonder 'n harde uitwendige skelet (eksoskelet) sien?

Seesponse, see-anemone, jellievis, platwurms, seekatte en erdwurms

Hierdie diere met hul sagte liggame het meestal 'n hidroskelet. Voorbeelde van diere met 'n hidroskelet is:

see-anemone

erdwurms

jellievisse

platwurms

Diere met sulke liggame moet gewoonlik in of naby water of klam grond bly. Hulle velle is gewoonlik dun en klam omdat hulle deur hulle velle kan asemhaal.

'n Erdwurm moet in klam grond woon. http://www.flickr.com/photos/wheatfields/3409167144/

'n Jellievis het 'n hidroskelet.

Kluisenaarskrappe het baie sagte liggame, anders as hul ander krap- en kreeffamilie. Die kluisenaarskrap soek 'n leë skulp en woon daarin. Wanneer die krap te groot vir sy skulp word, kruip hy uit en gaan soek 'n groter skulp!

Baie ongewerweldes het 'n sterk, harde bedekking oor hul sagte liggame. Hierdie uitwendige skelet word 'n eksoskelet genoem.

Kan jy aan ongewerweldes dink wat eksoskelette het? Kyk weer na die vorige illustrasie as jy idees nodig het.

seesterre, seekastaiings, skoenlappers, duisendpote, krappe, spinnekoppe

Kan jy die seester se klein "pootjies" onder die eksoskelet sien uitsteek? http://www.flickr.com/photos/crabchick/2548879995/

Seeskulpe beskerm die sagte liggame van ongewerweldes.http://www.flickr.com/photos/thomasguest/6646160791/

97% van alle hedendaagse diere is invertebrate! (Dit beteken dat feitlik alle diere invertebrate is!)

'n Kluisenaarskrap kruip in 'n harde skulp weg. http://www.flickr.com/photos/44603071@N00/3538530801/

Die kluisenaarskrap besluit dit is nou veilig om rond te loop. http://www.flickr.com/photos/44603071@N00/3538531523/

Insekte is 'n interesssante groep invertebrate.

Alle insekte het eksoskelette.

Hulle het almal gesegmenteerde liggame en pote. Dit beteken dat hul liggame en pote uit verskillende dele bestaan.

Insekte het ses pote en drie dele aan die liggaam - 'n kop, 'n borsstuk (toraks) en 'n agterlyf (abdomen).

1, 2, 3, 4, .... daar vang ek 'n mier!

INSTRUKSIES:

Bestudeer die invertebrate in hierdie foto's.

Kan jy die kop, bors en agterlyf sien?

Tel mooi hoeveel pare pote jy sien (as jy al die pote kan sien!).

Het almal vlerke?

Skryf die aantal pote en/of vlerke wat elke ongewerwelde het in die ruimte hieronder.

Beskryf hoe elkeen se liggaam bedek is.

http://www.flickr.com/photos/nagaon/3264833217/

http://www.flickr.com/photos/dad_and_clint/6122947684/

http://www.flickr.com/photos/pictographic/4783445162/

Pote

Vlerke

UITBREIDING:

Bou 'n terrarium vir ongewerweldes in u klas. 'n Terrarium is 'n hok, houer of struktuur wat aangepas of voorberei is om kleiner landdiere, veral reptiele, amfibieë of ongewerweldes, onder semi-natuurlike toestande vir waarneming, ondersoeke, of as troeteldiere, aan te hou. Dit is gewoonlik 'n vertoonkas met 'n glasvenster met 'n lagie grond onderin.

Soek 'n ou glashouer wat niemand gebruik nie - met 'n deksel!

Gooi omtrent 10 tot 15 cm grond onderin.

Plant 'n paar varings of ander plante wat maklik groei daarin.

Versamel insekte en ander ongewerweldes en hou hulle in die terrarium aan. Die plante wat binne-in groei, sal genoeg suurstof vir die diertjies produseer. Maak die plante een keer per week nat.

Elke leerder kan 'n spesifieke ongewerwelde kies en 'n dagboek oor die dier se "lewe" vir die volgende drie tot vier weke hou.

Die leerders kan hul bevindinge vir die klas aanbied.

VEILIGHEIDSWAARSKUWING: Sommige leerders mag dalk allergies vir sommige van die diere wees. Moenie enige diere wat dalk skadelik kan wees, soos insekte wat steek, klas toe bring nie.

Vertebrate

Gewerweldes is diere wat 'n skelet binne-in hulle liggame ('n endoskelet) het. 'n Deel van hierdie geraamte is die werwelkolom. Die woord "vertebrate" is afgelei van die woord "vertebrae" wat die individuele werwels van die werwelkolom beteken. (Vertebrate het dus 'n werwelkolom van werwels.) Vertebrate word in vyf kleiner groepe verdeel:

Visse

Amfibiërs (insluitende paddas)

Reptiele

Voëls

Soogdiere

'n Video oor endoskelette: http://goo.gl/I5lsz

Vertebrate kan groter as ongewerweldes word omdat hulle skelette saam met hulle groei en hul spiere kan ondersteun.

Identifiseer gemeenskaplike kenmerke

Inleiding tot hierdie aktiwiteit

Die volgende afdeling in die KABV/handboek behandel die diere se skelette in meer detail. Die aktiwiteit laat die leerders hul vermoë oefen om algemene kenmerke of eienskappe te identifiseer, maar help hulle ook om te verstaan dat leer binne 'n interafhanklike gemeenskap van leerders wat saamwerk, kan plaasvind. Onderwysers word aangemoedig om nie die aktiwiteit te "onderrig" nie, maar om die bespreking eerder te fassiliteer deur leidende vrae te vra en tussen die groepe te beweeg om seker te maak almal hou by die taak.

INSTRUKSIES:

Werk in pare. Bestudeer die foto's van diere met 'n endoskelet.

Identifiseer eienskappe wat soortgelyk by al die diere is.

Skryf die waarnemings op rofwerkpapier neer.

Rapporteer terug aan die klas en vergelyk jou idees met jou maats s'n. Voeg waarnemings by of verander joune op die rofwerkpapier.

'n Hond http://www.flickr.com/photos/mcpig/2203669161/

'n Olifant http://www.flickr.com/photos/http2007/1149137981/

'n Padda http://www.flickr.com/photos/21923568@N00/234866027/

'n Mens http://www.flickr.com/photos/mikebaird/4677151352/

'n Seemeeu http://www.flickr.com/photos/bobistraveling/3238994233/

'n Haai

'n Krokodil http://www.flickr.com/photos/mikebaird/377965007/

VRAE:

Voltooi die sin hieronder deur al die karaktereienskappe wat die diere met endoskelette in gemeen het, neer te skryf.

Diere met endoskelette het almal...

...'n skelet binne-in hul liggame.

Gee twee voorbeelde van soogdiere uit die foto's hierbo.

Olifant en hond

Watter soort voël word in die foto's gewys?

'n Seemeeu

Gee 'n voorbeeld van 'n reptiel.

Krokodil

Kom ons kyk nou na die verskille en ooreenkomste tussen ekso- en endoskelette.

Hierdie uitbreidingsaktiwiteit word nie deur die KABV vereis nie, maar is 'n goeie inleiding tot die volgende afdeling oor skelette van diere waar die funksie van die skelet in fyn besonderhede behandel word.

Uitbreiding – Vergelyk endo- en eksoskelette.

INSTRUKSIES:

Verdeel in groepe van vyf tot sewe.

Bestudeer weer die afdeling oor soorte diere en fokus spesifiek op die verskille tussen ekso- en endoskelette.

Hou 'n dinkskrum en skryf so veel as moontlik verskille tussen 'n eksoskelet en 'n endoskelet neer.

Sodra julle groep se dinkskrum voltooi is, kan julle jul idees met die klas deel en dit bespreek.

Teken hierdie vergelykings in die tabel hieronder aan.

Eksoskelet

Endoskelet

Voorbeelde van diere

Posisie van die skelet

Funksies van die skelet

Spieraanhegting

Gewrigte

Soort beweging

Eksoskelet

Endoskelet

Soort dier

krap, by

leeu, mens, voël, padda

Posisie

buite die liggaam

binne die liggaam

Funksies

beskerm, verhoed uitdroging, ondersteun

beskerm sagte organe, ondersteun, beweging, stoor minerale in beendere

Spieraanhegting

heg aan die binnekant van die eksoskelet

heg met tendons aan die bene van die skelet

Gewrigte

slegs skarniergewrigte

verskillende soorte gewrigte tussen bene

Soort beweging

loop, spring, swaai, vlieg

loop, hardloop, spring, swaai, swem, vlieg

Daar is baie verskillende plante en diere.

Hulle woon in verskillende habitatte op aarde.

Alle plante en diere en hul habitatte vorm gesamentlik die totale biodiversiteit van die aarde.

Suid-Afrika het 'n ryk verskeidenheid inheemse plante en diere en hul habitatte.

Pas die tipe habitat uit die linkerkantste kolom by die beskrywing in die regterkantste kolom. Trek 'n streep om die korrekte pare te verbind.

Skryf 'n voorbeeld van 'n dier en 'n plant wat spesifiek in daardie omgewing aangetref sal word, in die linkerkolom langs elke habitat neer.

Voorbeeld van 'n plant en 'n dier wat in hierdie habitat sal woon

Habitat

Beskrywing

Woud

Alhoewel die diere in hierdie habitat van die grootste op die planeet is, eet sommige van hierdie reuse net klein plantjies!

Woestyn

Baie groot soogdiere en ander diere en 'n verskeidenheid plante en groot bome leef hier.

Akwaties

Al is die grond vrugbaar, groei hier baie min bome.

Grasveld

Hier groei baie min plante omdat water skaars is.

Leerders moet gepaste diere neerskryf - verkieslik dié wat ons in die hoofstuk bestudeer het.

Alhoewel die diere in hierdie habitat van die grootste op die planeet is, eet sommige van hierdie reuse net klein plantjies. Akwaties

Baie groot soogdiere en ander diere en 'n verskeidenheid plante en groot bome leef hier. Woud

Al is die grond vrugbaar groei hier baie min bome. Grasveld

Hier groei baie min plante omdat water skaars is. Woestyn

Skryf 'n kort beskrywing van die interafhanklikheid van die ratel, die heuningwyservoël en die bye. Watter diere trek voordeel uit die verhouding en watter nie?

Die ratel weet nie waar die byekorf is nie, daarom kan hy nie heuning kry nie. Die heuningwyser weet waar die korf is, maar kan nie by die larwes binne-in die korf kom nie omdat die bye hom sal doodsteek. Die ratel het 'n dik vel waardeur die bye nie kan steek nie. Die heuningwyser wys die ratel waar die heuning is en die ratel breek die korf oop, eet die heuning en los die larwes vir die heuningwyser. Die bye maak heuning wat die ratel eet en die voël eet die bye se larwes. Die bye trek nie voordeel uit hierdie verhouding nie.

Noem die verskillende soorte skelette.

Eksoskelet, hidroskelet, endoskelet

Skryf in die tabel hieronder watter soort skelet elkeen van die diere het. Skryf ook in die laaste kolom of die dier 'n vertebraat of 'n invertebraat is.

Dier

Soort skelet

Vertebraat of invertebraat?

Sprinkaan http://www.flickr.com/photos/tristrambrelstaff/231188253/

Bloublasie

http://www.flickr.com/photos/8116305@N04/5395457446/

Kaapse mossie

Skilpad

http://www.flickr.com/photos/50562790@N00/2110796622/

Padda

http://www.flickr.com/photos/nuskyn/4145250156/

Krap

http://www.flickr.com/photos/haemengine/3982256034/

Sprinkaan: eksoskelet, invertebraat

Bloublasie: hidroskelet, invertebraat

Kaapse Mossie: endoskelet, vertebraat

Skilpad: endoskelet, vertebraat

Seeperdjie: endoskelet, vertebraat

Padda: endoskelet, vertebraat

Krap: eksoskelet, invertebraat

Skelette van diere

Hoe lyk my skelet?

Hoekom het ek bene in my liggaam?

Lyk alle skelette soos myne?

Kan 'n mens sien of 'n skelet aan 'n mens of 'n dier behoort?

Skelette van vertebrate

ruggraat

skedel

werwelkolom

ribbe

skouerblaaie

Inleiding tot die onderwerp:

Indien moontlik, plak ou x-strale teen die klas se vensters voordat u met die les begin. Wanneer die leerders instap moet hulle dadelik kan agterkom waaroor die les gaan. U kan miskien die naaste dierehospitaal besoek en hoor of hulle nie x-strale van diere het wat u kan gebruik nie. As u genoeg x-strale het om al die vensters te bedek, kan u die klasligte verdoof om 'n grillerige atmosfeer tydens die les te skep.

Begin deur die leerders oor skelette uit te vra en hoor of hulle al 'n geraamte gesien het. Op hierdie ouderdom stel hulle vreeslik belang in geraamtes en ander vreemde bangmaakgoed.

Verduidelik dat julle meer gaan leer oor die skelette van vertebrate. Omdat mense gewerweldes is, gaan ons eers meer oor ons eie skelet leer en ook waarvoor al die bene in die liggaam daar is (hulle funksies). Hulle gaan dan ook van ander gewerweldes se skelette leer en, omdat hulle reeds van die menslike skelet geleer het, sal hulle die funksies met dié van 'n menslike skelet kan vergelyk.

Maak ontbytgraanbokse vir hul skelet-legkaarte bymekaar.

Jy weet nou reeds dat alle vertebrate bene binne-in hulle liggame het en ongewerweldes nie.

Elke keer dat 'n gewerwelde dier beweeg, gebruik hy sy bene, gewrigte en spiere. In hierdie afdeling gaan ons die bene, gewrigte en spiere bestudeer wat 'n vertebraat help om te beweeg.

Die skelet-liedjie goo.gl/SPfw1

Bene

Bene is hard en vorm 'n sterk raamwerk om die vertebraat se liggaam te ondersteun en te beskerm.

Alle werwelddiere het dieselfde soort bene – sommiges is net groter as ander, maar die basiese struktuur van die bene is baie dieselfde.

Verskillende soorte bene.

'n Volwasse persoon het gemiddels 206 bene in sy liggaam!

Identifiseer die bene in jou liggaam.

BENODIGDHEDE

Gefotostateerde beenlegkaart van die mens se skelet

Gefotostateerde byskrifte wat by die beenlegkaart pas

Skêr

Gom

Herwinde dun karton van graankosbokse

Potlood en liniaal

Kleurpotlode as jy die skelet wil versier

INSTRUKSIES:

Hoeveel funksies van die bene van die skelet kan jy onthou?

Dit gee vorm aan die liggaam.

Dit beskerm inwendige organe.

Dit ondersteun organe en weefsel.

Dit maak beweging moontlik deur die aanhegting van spiere.

Die onderwyser sal vir jou 'n legkaart van die mens se skelet gee. Sny elke deel versigtig op die stippellyne uit.

Onderwysers moet seker maak dat leerders slegs op die stippellyne sny. Dit is 'n goeie aktiwiteit om leerders se fyn motoriese, ruimtelike en hand-oog-koördinasie te toets, aangesien dit 'n invloed op soveel ander gebiede van hul skoolwerk mag hê. Dit kan vir onderwysers 'n idee gee van die soort probleme wat leerders het en hulle kan dan aan hierdie probleme aandag gee. Ons stel voor dat onderwysers deur die klas beweeg, hul leerders noukeurig dophou tydens die aktiwiteit en help waar nodig.

Bou 'n menslike skelet op die agterkant van die herwonne karton – moet dit nog nie vasplak nie. Jy gaan dit dalk 'n bietjie moet rondskuif as dit nie mooi op die karton pas nie.

Wanneer jy dit reg neergesit het, plak dit op die karton vas.

Sny byskrifte uit die tabel uit.

Pak die byskrifte versigtig op die regte plekke uit - moet dit nog nie vasplak nie, want jy moet dalk die byskrifte verskuif om almal in te pas.

Hier is die woorde van 'n ou liedjie wat jou meer oor bene leer. Die koorgedeelte is elke keer uitgelaat.

Werk in groepe van vyf tot sewe.

Komponeer 'n "kletsrym"-ritme; komponeer jou eie deuntjie, of gebruik 'n bestaande liedjie om saam met die lirieke te gebruik. Jy mag instrumente maak of gebruik om jou singery aan te help.

Voer die liedjie in die klas op.

Die Bene-liedjie

Jou kopbeen is vas aan jou nekbeen, Jou nekbeen is vas aan jou skouerbeen, Jou skouerbeen is vas aan jou rugbeen,

So...

Jou rugbeen is vas aan jou heupbeen, Jou heupbeen is vas aan jou dybeen, Jou dybeen is vas aan jou kniebeen,

So...

Jou kniebeen is vas aan jou been-been, Jou been-been is vas aan jou enkelbeen, Jou enkelbeen is vas aan jou voetbeen, Jou voetbeen is vas aan jou toonbeen!

So...

Fotokopieer die bene-legkaart-bladsy (maak genoeg vir elke leerder).

Die byskrifte hieronder is bedoel vir die bene-legkaart en moet ook vir die leerders gefotokopieer word sodat hulle dit kan uitknip en gebruik om die legkaarte te voltooi.

skedel

voetbene

onderkaakbeen

dybeen

enkelbene

binne-voorarmbeen

kuitbeen

toonbene

skeenbeen

ribbe

ruggraat

polsbene

knieskywe

heupbeen

vingerbene

stuitjiebeen

sleutelbeen

handbene

borsbeen

bo-armbeen

buite-voorarmbeen

Onderwysers wat fluks voel, kan die legkaart vergroot en 'n lewensgrootte weergawe in die klas opplak. Voeg byskrifte by en verskaf 'n klein houer by die deur vir voorstelle vir 'n naam vir die skelet!

Noudat jy weet waar al die bene in die liggaam is, wonder jy waarskynlik wat elke been se doel is. Kom ons vind uit.

Die bene van die menslike skelet

INSTRUKSIES:

Bestudeer die skelet-legkaart. Hierdie illustrasie van die menslike skelet mag ook help. Let veral op na die vorms van die verskillende tipes bene.

Kan jy voorbeelde van die vier verskillende tipes bene identifiseer? Skryf die voorbeelde van elke tipe been wat jy kan vind in die tabel hieronder neer.

Die menslike skelet

Tipe Been

Waar kom dit in die vertebrate liggaam voor?

Langbene

arms, bene, vingerbene en voetbene

Kortbene

pols en enkel

Platbene

heupbene, skedel, sternum (borsbeen) en skouerblaaie; ribbe word ook as platbene beskou

Onreëlmatige bene

werwels / ruggraat; kakebeen

Kyk nou of jy hierdie bene in ander werweldiere se skelette kan identifiseer! Gebruik hierdie sleutel om op die prentjie van die skelet te wys waar die verskillende bene is:

L - Langbeen

K - Kortbeen

P - Platbeen

O - Onreëlmatige been

Skelet van 'n kat

Skelet van 'n vis

Skelet van 'n padda

VRAE:

Watter van hierdie diere is 'n soogdier?

kat

Watter een is 'n amfibiër?

padda

Noudat jy weet hoe om verskillende bene in vertebrate te identifiseer, kom ons kyk na die funksies van sommige van hierdie bene.

Herinner leerders daaraan dat ons die menslike skelet as 'n voorbeeld van 'n vertebraat bestudeer, maar dat die meeste vertebrate dieselfde basiese beenstruktuur het en dat hulle bene soortgelyke funksies het.

Funksies van die bene in 'n vertebraat-skelet

1. Die skedel

Vertebrate se skedel bestaan uit verskillende bene wat aanmekaargroei om 'n beskermende "kas" te vorm.

Die skedel beskerm die oë en ore, neus en mond.

Dit beskerm die brein.

Die tande en die onderkaak is aan die skedel geheg.

Kan jy die diere waaraan elkeen van hierdie skedels behoort, identifiseer? Skryf die naam in die spasie onder elke skedel.

Antwoord: Krokodil, perd, renoster, mens

2. Die werwelkolom

Die werwelkolom bestaan uit werwels.

Daar is 'n holte in die middel van elke werwel. Wanneer die werwels met mekaar verbind is, vorm dit 'n hol, 'n lang buis. Die rugmurg is binne-in hierdie buis. Die rugmurg is 'n bondel senuwees wat met die brein verbind is. Dit word van bloed voorsien deur bloedvate.

Die werwelkolom het twee belangrike funksies (werke):

Dit beskerm die rugmurg.

Dit ondersteun die boonste deel van die liggaam.

'n Baba en 'n volwassene het nie dieselfde aantal bene nie. Die baba se skedelbene is nog nie by geboorte vergoei nie. Die individuele bene kan ten opsigte van mekaar beweeg terwyl die baba deur die geboortekanaal moet gaan! Die skedelbene vergroei ná geboorte geleidelik met mekaar!

Die menslike werwelkolom en werwels

Vergelyk die bene in die werwelkolom van die kameelperd hieronder met dié van die mens hierbo. Wat let jy op in verband met die vorm van die werwels in die nek en die rug van die kameelperd en dié van die mens se nek en rug?

Kameelperdskelet

Kameelperde het slegs sewe werwels in hul nekke - tel hulle maar. Dit is presies dieselfde as in die mens se nek - soos by alle ander soogdiere.

3. Die ribbe

Werweldiere het lang geboë platbene wat ribbes genoem word. Hierdie ribbes is agter met die werwelkolom verbind en die meeste is voor met die borsbeen vebind. Gesamentlik vorm dit die ribbekas.

By die meeste werweldiere word die ribbekas in die borsgedeelte van die dier aangetref om die longe, hart en ander belangrike organe te beskerm.

By diere soos slange kan die ribbekas die hele liggaam beskerm en ondersteun.

Voëls se borsbeen is baie langer en die vlugspiere word hieraan geheg.

Hierdie is 'n menslike ribbekas.

Baie soogdiere het 'n soortgelyke ribbekas. Vergelyk die ribbekas van hierdie diere.

'n Olifantskelet - sien jy die ribbekas en werwelkolom?

'n Slang se ribbekas beskerm en ondersteun feitlik die hele liggaam.

'n Dolfyn – kan jy sien dat die voorste ledemate feitlik net soos ander soogdiere se ledemate lyk?

4. Skouerblaaie, arms, bene en heupbene

Vertebrate gebruik hulle voor- en agterledemate vir beweging.

Die menslike arm. Kan jy die plat skouerbeen en die langbene van die arm sien?

Baie diere se ledemate is by die skouer- of heupgewrigte aan die liggaam vergeheg. Alle vertebrate het egter nie heup- of skouergordels nie (dink aan visse en slange).

Spiere word aan die skouerblaaie geheg om beweging van die voorste ledemaat of arm moontlik te maak.

Die onderste of agterste ledemate (bene) word by die heupgordel met die liggaam verbind.

Skeletstelsel-videos: goo.gl/TMRRy

Die bene in verskillende vertebrate se ledemate is soortgelyk. Kyk na die illustrasie wat die ledemate van verskillende diere aantoon.

Voorste ledemate van verskillende vertebrate

Beweging by Vertebrate

ligament

tendon

gewrig

Noudat jy 'n bietjie meer van bene weet, kom ons kyk hoe diere hierdie bene, gewrigte en spiere gebruik om hulle te help beweeg.

Onthou jy nog wat 'n skelet se funksie is? Lys soveel as moontlik van die funksies van die skelet hieronder.

Die skelet gee ondersteuning en vorm aan die liggaam.

Dit beskerm sagte organe en weefsels.

Spiere is vasgeheg aan die bene.

Spiere laat werweldiere toe om rond te beweeg.

Vertebrate kan beweeg om twee baie belangrike redes:

Hulle het gewrigte tussen die bene sodat die bene ten opsigte van mekaar kan beweeg. Die bene wat by 'n gewrig betrokke is, is met ligamente aan mekaar verbind.

Hulle spiere is aan hul skelette geheg.

Indien jy wil weet hoe 'n dier beweeg, moet jy weet hoe die gewrigte en spiere werk.

Inleiding tot die onderwerp

Daar is baie maniere om hierdie onderwerp bekend te stel en afhangende van die klasdissipline en gedrag, mag òf die een òf die ander gekies word.

Berei 'n groot aantal musiekgenres voor: hip-hop, kleuterrympies, ruk-en-rol, gospel, orkesmusiek, metalmusiek ens. Indien moontlik, probeer al die genres in 'n speellys kombineer sodat elke liedjie ongeveer 30 tot 45 sekondes lank speel. Dit is moeilik om in die regte stemming te kom wanneer daar 'n breuk tussen elke liedjie is, of die onderwyser tussen elke liedjie 'n CD moet wissel.

Gee rofwerkpapier aan die helfte van die klas en vra hulle om 'n potlood en harde boek saam te neem en in 'n sirkel om 'n oop ruimte in die klas of saal te sit. Die ander helfte van die klas moet in die sirkel dans of saam met die musiek beweeg. Die eerste helfte moet dan soveel as moontlik van die verskillende tipes bewegings van die dansende groep neerskryf of vinnig skets.

Ruil om en laat die "dansende groep" nou die waarnemers wees.

Bespreek die verskillende tipes beweging wat hulle geïdentifiseer het. Probeer 'n diagram of 'n breinkaart saamstel- gebruik woorde soos: swaai heupe en arms; spring op en af met bene en voete; swaai arms wild rond; skud jou hele liggaam; knik kop op en af; skud kop; gly arms en bene oor die vloer; ens. Teken hierdie breinkaart op 'n groot vel papier om in die klas te vertoon. U sal later weer hierna verwys.

Indien moontlik kombineer hierdie les met 'n les wat handel oor die verskillende soorte werkwoorde in Huistaalonderrig.

Bespreek wat die leerders dink hulle gehelp het om te beweeg: die spiere, bene en gewrigte.

Gewrigte

Gewrigte is die plekke waar bene bymekaarkom. Hulle kom bymekaar op 'n spesiale manier wat die dier of mens toelaat om te beweeg – soos by die elmboog of pols. Daar is verskillende tipes gewrigte.

Video: Tipes gewrigte

Hierdie is 'n kniegewrig. Kan jy sien dat die beendere van die been hier bymekaarkom?

Noem vier ander gewrigte in die skelet.

Elmbooggewrig, skouergewrig, heupgewrig, gewrigte tussen vingers, gewrigte tussen tone, enkelgewrig, ens.

Hoe beweeg die bene en die gewrigte?

Kom ons kyk na die voorbeeld van die arm wat beweeg. Kyk na die illustrasie. Daar is twee spiere wat jou arm laat te beweeg – die triseps (driekopspier) en die biseps (tweekopspier). Hulle werk as 'n paar. Wanneer die een spier saamtrek, verslap die ander spier.

Om die arm te buig, trek die biseps saam en trek aan die radiusbeen. Die triseps verslap en die arm buig dan by die elmbooggewrig.

Die arm word reguit gemaak wanneer die triseps saamtrek en aan die ulnabeen trek, terwyl die biseps verslap. Die arm word gestrek.

Die arm beweeg deur gebruik te maak van spiere, gewrigte en bene.

Beskryf die beweging van werweldiere.

INSTRUKSIES:

Noudat jy weet dat bene en gewrigte deur spiere beheer word om jou te laat beweeg, kom ons kyk na 'n paar van die maniere waarop spiere en bene jou (en ander vertebrate) laat beweeg!

Verdeel die klas in twee of vier spanne en speel "CHARADES"

Die onderwyser sal die name van verskillende diere in 'n hoed plaas.

'n Persoon uit die een span trek 'n dierenaam uit die hoed.

Hulle mag nie ENIGE GELUID maak of enige tekens gee wat die dier se naam sal weggee nie!

Hulle moet die beweging van hierdie dier in die groep naboots.

Drie mense in die een groep mag elkeen 'n beurt kry om te raai watter dier die ander groep naboots. As al drie verkeerd raai, kan die ander groep 'n kans kry om te raai wat die dier is. Indien hulle ook nie reg raai nie, moet die nabootser die dier bekend maak.

Punte sal as volg toegeken word:

5 punte vir die eerste raaiskoot wat korrek is... Indien hierdie raaiskoot verkeerd is...

4 punte vir die volgende raaiskoot wat korrek is... Indien hierdie raaiskoot verkeerd is...

3 punte vir die volgende raaiskoot wat korrek is... Indien hierdie raaiskoot verkeerd is vra die ander span om te raai, maar die nabootser word nie toegelaat om die aksies weer te demonstreer nie.

Om tyd te bespaar, aangesien hierdie speletjie baie lank kan aangaan, stel die volgende reëls in: Almal behoort die eerste keer behoorlik te kyk.

2 punte aan die ander span indien iemand met die eerste probeerslag korrek is. Indien hulle verkeerd is, dan...

1 punt vir die minste probeerslae - indien hulle antwoord steeds verkeerd is, word geen punte toegeken nie.

Voorstel: afhangende van die atmosfeer en dissipline in die klas, kan onderwysers besluit om die nabootser toe te laat om te kies wie mag antwoord, maar dit mag makliker wees indien onderwysers die name uitroep van die leerders wat 'n raaiskoot mag waag.

Kies drie van die dierebewegings wat jou maats nageboots het en waarvan jy regtig gehou het. Skryf vir elkeen hiervan neer:

Die bene wat gebruik is om daardie beweging in die dier te veroorsaak.

Die gewrigte wat deel was van die beweging.

Die spiere wat die beweging beheer het.

'n Vertebraat se endoskelet (binne-in die liggaam) het bene en gewrigte.

Bene is sterk en vorm 'n sterk raamwerk-struktuur.

'n Skelet beskerm dele van die liggaam.

'n Skelet ondersteun die liggaam.

Vertebrate kan beweeg omdat hulle spiere met tendons aan die skelet geheg is.

Watter tipe skelet het jy?

Endoskelet

Wat het alle vertebrate wat hulle vertebrate maak?

Vertebrate het 'n werwelkolom en 'n endoskelet van been in hul liggame.

Wat is die belangrikste verskil tussen die skelette van 'n muis, 'n krap en 'n erdwurm?

'n Muis het 'n werwelkolom en 'n benige skelet binne-in sy liggaam. Dit word 'n endoskelet genoem.

'n Krap het geen bene binne-in sy liggaam nie, maar het 'n harde dop aan die buitekant van sy liggaam om dit te beskerm. Dit word 'n eksoskelet genoem.

'n Erdwurm het geen bene in sy liggaam ni, en het ook nie 'n dop aan die buitekant soos 'n krap nie. Dit het 'n hidroskelet, wat beteken dat die liggaam deur vloeistof ondersteun word.

Hieronder is 'n diagram van die menslike skelet. Dui die volgende met behulp van byskrifte op die diagram van die skelet aan:

skedel

ruggraat

ribbe

ribbekas

skouerblad

heupbeen

boonste ledemaat

onderste ledemaat

Dink aan ten minste twee ander bene in die skelet wat ons nie by hierdie lys ingesluit het nie. Dui hulle met byskrifte op die skelet aan.

Gewrigte help ons om te beweeg. Kyk na die diagram van die menslike liggaam. Voeg die byskrifte by om te wys waar jy 'n voorbeeld van die volgende kan vind:

elmbooggewrig

kniegewrig

skouergewrig

Noem drie dinge wat alle werweldiere nodig het om te kan beweeg.

Bene, gewrigte, en spiere. As hulle tendons en ligamente genoem het, is dit tegnies ook korrek en verdien dit een punt elk (hulle kan dus 2 bonuspunte verdien).

Wat is die verskil tussen die manier waarop 'n mens beweeg, die manier waarop 'n dolfyn beweeg en die manier waarop 'n hond beweeg? Beskryf die beweging van elke dier, die ledemate wat gebruik word, en die posisie van die liggaam tydens beweging.

'n Mens loop regop op sy onderste ledemate, terwyl 'n hond op al vier ledemate loop. 'n Dolfyn gebruik sy voorste ledemate en sy stert om deur die water te beweeg. 'n Mens en 'n hond beweeg op land, terwyl 'n dolfyn in die water beweeg. Mense en honde het vier ledemate, maar 'n dolfyn het net twee ledemate en 'n stert vir beweging.

Skelette as strukture

Hoe beskerm 'n skelet of dop dit wat daarbinne is?

Het mense dop- of raamstrukture?

Hoe maak 'n mens 'n struktuur baie sterk?

Inleiding tot die onderwerp

Dit is 'n tegnologie-eenheid en sal die beginsels van tegnologie-onderrig, en spesifiek die ontwerpproses, volg. As sulks sal die verskillende aktiwiteite in hierdie eenheid leerders voorberei om hul eie dop- of raamstruktuur aan die einde van die eenheid te bou. Hulle word bemagtigende aktiwiteite genoem. Hulle is ontwerp om leerders te bemagtig om die probleem aan die einde van die eenheid aan te pak met die nodige kennis, insig en vaardighede om dit met selfvertroue te kan voltooi.

Leerders sal 'n model van 'n werweldierskelet as 'n projek moet maak, deur versterkings van gerolde papier of plastiekstrooitjies te gebruik. Bemagtigende aktiwiteite in hierdie eenheid sal gevolglik wees:

Wat is die verskil tussen 'n dop- en 'n raamstruktuur?

Is daar dop- en raamstrukture in die natuur?

Hoe kan 'n struktuur verstewig of versterk word?

Wat is 'n stut, en hoe maak dit 'n struktuur sterker?

Wanneer leerders 'n goeie begrip van hierdie vier punte het, word daar van hulle vereis om met behulp van hierdie vaardighede 'n model van 'n werweldierskelet te maak.

In hierdie hoofstuk ondersoek ons twee soorte strukture: dop- en raamstrukture.

Strukture

'n Struktuur is iets wat op 'n baie spesifieke manier gerangskik of saamgestel is, en uit verskillende dele opgebou is. 'n Klimraam is 'n voorbeeld van 'n struktuur. Dit het baie verskillende onderdele, soos houtpale, toue, en stawe, wat almal op 'n spesiale manier aanmekaar gesit is.

'n Klimraam is 'n tipe struktuur. http://www.flickr.com/photos/laffy4k/93484023/

Die meeste strukture is ontwerp om stabiel en stewig te bly, wat beteken dat hulle nie sal breek en verkrummel of omval wanneer iets swaar op hulle of teen hulle geplaas word nie.

raamtruktuur

dopstruktuur

ondersteun

gewig

omsluit

weerstaan

vrag/las

Strukture het verskillende take of funksies. Dit sluit in:

ondersteun

beskerm

omsluit - dit beteken dat iets ingehou word of dinge verhoed word om in te kom (soos 'n blikkie met sap of 'n heining om 'n gebou)

help met beweging

Daar is drie soorte strukture:

raamstrukture

dopstrukture

vaste strukture

Met alle strukture is die vorm van die struktuur baie belangrik. 'n Struktuur se vorm bepaal in watter mate dit 'n sekere gewig sal kan dra of teenstaan.

In Gr. 4 Materie en Materiale het ons geleer van sterk raamstrukture, en ook hoe om strukture sterker te maak deur gebruik te maak van stutte en hoeksteune. In hierdie hoofstuk gaan ons fokus op twee soorte strukture: raamstrukture en dopstrukture. Dit is omdat hulle met die skelette van diere verbind kan word.

Draai na 'n klasmaat en bespreek die woorde "dopstruktuur" en "raamstruktuur", en probeer bepaal wat hierdie begrippe kan beteken. Dink dan aan voorbeelde van raamstrukture en van dopstrukture wat jy in geboue kan sien, miskien terwyl jy skool toe loop of ry. Rapporteer terug en bespreek dit met die klas.

Onderwysers kan hierdie vraag gebruik om voorkennis van dop- en raamstrukture te assesseer aangesien soortgelyke werk in Graad 4 behandel moes gewees het. Raamstrukture: diefwering, heinings, selfoontorings, Eskom-torings, siwwe, hout- en metaalklimrame, ens. Dopstrukture: skilpaddop, hutte, sleepwa, bakkie-kap, eierdop, slakdop, deksels, pype ens.

Raamstrukture

Raamstrukture is maklik om te identifiseer omdat hulle 'n raam of skelet het. Hierdie strukture word gebou of saamgestel deur stukke materiaal aan mekaar te heg om 'n raam te maak. Kyk na al die foto's van raamstrukture.

Konstruksiewerkers gebruik steierwerk. Die steierwerk vorm 'n raam.

Die driehoeke wat deel van hierdie brûe uitmaak, maak dat hulle sterk raamstrukture is.

'n Spantoring ("pylon" in Engels) is 'n raamstruktuur wat elektriese hoogspanningsdrade ondersteun.

Die are in 'n blaar vorm 'n raamstruktuur. http://www.flickr.com/photos/36319440@N05/3564169533/

'n Spinnekop se web is 'n raamstruktuur. http://www.flickr.com/photos/francehousehunt/4202164809/

Hierdie foto's is almal voorbeelde van raamstrukture. In sommige foto's is die raam duidelik sigbaar - dit word oop raamstrukture genoem. By sommige is die raam bedek met 'n oortreksel.

Bespreek met een van jou maats wat julle dink al hierdie strukture in gemeen het - wat is dieselfde by almal? Rapporteer terug aan die klas.

Daar is stutte en driehoekige vorms. Die raam is soms onbedek en vorm die hele struktuur (soos met 'n spantoring of klimraam), of die raamstruktuur kan bedek wees met 'n oortreksel ("vel"), soos in die geval van 'n blaar.

Een van die belangrikste raamstrukture van alle werweldiere is die skelet. Die materiaal waarvan hierdie raamwerk gemaak is, is been wat aan spiere geheg is, wat die skelet laat beweeg. Die skelet ondersteun die spiere en beskerm die organe.

Hier is 'n illustrasie van 'n menslike ribbekas. Kan jy sien dat dit 'n raamstruktuur vorm?

Die ribbekas is 'n raamstruktuur.

Watter organe word deur die ribbekas beskerm?

Die hart, longe en lewer

Ons kan in die algemeen sê dat alle werweldiere 'n raamstruktuur as 'n skelet het. Dit is omdat werweldiere 'n endoskelet het, wat 'n raamwerk vorm om die liggaam te ondersteun.

Dopstrukture

Dopstrukture beskerm of bevat gewoonlik voorwerpe binne-in die struktuur. Mense bou dopstrukture om goed mee te beskerm of binne te hou, byvoorbeeld 'n skottel, 'n blik, 'n motor of 'n huis.

Hierdie koejawels word gehou in 'n mandjie, wat 'n dopstruktuur vorm. http://www.flickr.com/photos/mckaysavage/3984059889/

'n Motor het 'n dopstruktuur wat die passasiers binne-in beskerm. http://www.flickr.com/photos/nrmadriversseat/6937142471/

Eierdoppe en die eksoskelette van ongewerwelde diere, soos krap- en kreefdoppe, is voorbeelde van dopstrukture in die natuur. Dopstrukture is gemaak om 'n baie swaar vrag of las te weerstaan.

Dit is amper onmoontlik om 'n eierdop stukkend te druk as jy dit vertikaal tussen jou duim en wysvinger hou!

'n Eierdop is 'n voorbeeld van 'n sterk dopstruktuur. http://www.flickr.com/photos/artotemsco/5884762761/

'n Krap het 'n eksoskelet, wat 'n dopstruktuur is. http://www.flickr.com/photos/wwarby/4859127169/

Versterking van strukture

Strukture wat iets beskerm of 'n swaar vrag moet dra sonder om te breek of te val, moet baie sterk wees. Kom ons ondersoek die verskillende maniere waarop ons strukture kan versterk.

Onthou jy dat ons in Materie en Materiale in Graad 4 gekyk het watter een van 'n driehoek of 'n vierkant die sterkste is? Kyk na die illustrasie om jou daaraan te herinner.

Die skepping van 'n vierkant- en 'n driehoek-vorm.

Indien jy teen die vorms in die illustrasie kon druk, watter een is die meeste stabiel en stewig? Verduidelik hoe jy die ander vorm sterker en meer stabiel kan maak.

Die driehoek is die sterkste. Die vierkant kan maklik platgedruk word. Jy kan die vierkant sterker maak deur 'n diagonale stut van die een hoek na die ander in te sit.

Hoeke van strukture is baie belangrik omdat dit dikwels die swakste plek in die struktuur is. Om hoeke te versterk:

Plaas nog 'n versterking ('n hegstut genoem) oor 'n vierkant se hoek om 'n driehoek te vorm. Dit maak die hoek baie sterker.

'n Diagonale stut op 'n hoek waar twee stukke hout bymekaarkom.

Plaas 'n driehoekige versterking oor die hoek. Dit word 'n hoeksteun of driehoeksteun genoem.

Nog 'n manier om 'n hoek te versterk sodat dit nie kan ingee nie. Dit word 'n hoeksteun genoem.

Die ontwerp en maak van 'n skelet

Dit is die eerste tegnologieprojek wat die leerders in Graad 5 doen. Hulle sou reeds 'n paar projekte in Graad 4 gedoen het, maar dit is raadsaam om die onwerpsproses weer te beklemtoon soos u deur die projek gaan. Die eerste stap is om die behoefte om 'n ontwerp te doen, te identifiseer. In hierdie geval is die scenario dat die plaaslike museum op soek is na skelette om uit te stal, en dat Farrah voorstel dat die Graad 5-klas hul eie modelle bou aangesien hulle pas van skelette geleer het. Gebruik hierdie agtergrond om die behoefte om die model te ontwerp en te bou aan te moedig. Aan die einde kan u 'n uitstalling aan die een kant van die klas opstel waar die modelle geplaas kan word; elkeen met 'n naamplaatjie.

Die patroon wat vir tegnologieprojekte gevolg word, is OOMEK.

O staan vir Ondersoek die behoefte wat sommige mense het. Ondersoek bestaande produkte en oplossings, sowel as konsepte en vaardighede wat jy nodig sal hê om die probleem op te los. In hierdie geval sou heelwat van die ondersoek reeds gedoen gewees het selfs voor die aktiwiteit, toe daar gekyk is na diereskelette en maniere om strukture te versterk. Leerders moet hierdie kennis en ervaring gebruik wanneer hulle hul ontwerpe skep.

O staan vir Ontwerp, wat beteken om dít wat uit die ondersoek geleer is, te gebruik om aan goeie metodes te dink om die probleem op te los. Onthou dat leerders soos hulle deur die projek werk met nuwe ontwerpe vir hul skelette vorendag mag kom. Verseker hulle dat wysigings toelaatbaar is en dat hulle nie die oorsponklike idee moet skrap nie, maar dat hulle moet aandui hoe hul idee gevorder en verander het, asook waarom hulle die ontwerp moes verander.

M staan vir Maak. Wanneer die model gemaak word, word die gespesifiseerde materiale en gereedskap volgens die ontwerp gebruik. Let op dat die meeste kinders met hulle hande ontwerp, en nie slegs met pen en papier nie. Soos hulle met die materiale werk, kry hulle meer idees en hul ontwerp raak beter. Ons behoort aan ontwerp en maak te dink as deel van dieselfde fase van die projek.

E staan vir Evaluering. Nadat die model van die skelet gemaak is, moet dit geëvalueer word om te bepaal of dit wel die spesifikasies nagekom het, byvoorbeeld: kan dit alleen regop staan? Is die model driedimensioneel en realisties? Is dit 'n stewige struktuur? Is daar enige verbeterings wat gemaak kan word?

K staan vir Kommunikasie Leerders moet aan ander mense kan verduidelik hoe hulle op die oplossing van die probleem besluit het. Die leerders behoort dwarsdeur die projek te teken en inligting neer te skryf. Moenie die opskryf tot aan die einde los nie aangesien leerders dit in daardie stadium vervelig sal vind. Soos wat hulle nuwe idees kry, geniet hulle dit gewoonlik meer om dit neer te skryf, omdat dit dan oor hul eie idees gaan - dit is een van die groot pluspunte van tegnologie op skool. Op hierdie manier word die geletterdheidsuitdaging deur middel van die vak wetenskap en tegnologie aangespreek.

Die plaaslike museum het die skool gevra of hulle enige modelle van werweldierskelette het om uit te stal. Jou onderwyser stel voor dat ons ons eie modelle van diereskelette maak. Ons kan dan die konsep van skelette as strukture beter verstaan, en die modelle sommer ook uitstal.

'n Skelet van 'n werweldier moet as 'n projek ontwerp word. Dit sal 'n raamstruktuur wees.

Jy mag die volgende materiale gebruik:

Strooitjies

Opgerolde papier vir raamdele en stutte.

Houtpenne of sosatiestokkies (30 cm x 10 mm)

Kleeflint

Metaalpapierknippies

ONDERSOEK:

Kom ons ondersoek en doen navorsing om uit te vind hoe om 'n dop- of raamstruktuur te bou. Ons het na verskillende maniere gekyk hoe om strukture met behulp van spesiale vorms en stutte te versterk. Hou dit in gedagte wanneer jy jou skelet ondersoek en ontwerp.

Het jy idees nodig hoe om 'n skelet met opgerolde koerantpapier te bou? goo.gl/5BhaI

ONTWERP:

Jy het nou die inligting nodig wat ons reeds bekom het om 'n ontwerp van 'n skelet te maak. Die skelet moet aan die volgende vereistes voldoen:

Dit moet driedimensioneel wees

Dit moet realisties lyk

Dit moet die basiese dele hê/aantoon, bv. skedel, werwelkolom, ribbe, ens.

Dit moet sterk en stewig wees sodat dit op sy eie regop kan staan.

Jou ontwerp is onderhewig aan die volgende beperkings:

Jy mag nie die skelet by die huis maak nie – jy moet dit by die skool maak.

Jy is beperk tot die gebruik van sommige van die volgende items: afvalpapier (A4 en A3), karton, metaalpapierknippies, gom, 'n skêr, sosatiestokkies en spykers (om gate te maak).

Sodra jy oor hierdie spesifikasies nagedink het, moet jy die volgende vrae beantwoord:

Wat is dit wat jy moet ontwerp?

Wat sal die grootte en vorm van jou skelet wees? Onthou dat die skelet vir ten minste drie minute moet kan regopstaan.

Watter materiale gaan jy gebruik om die skelet mee te bou? Maak 'n lys van al die nodige materiale.

Watter gereedskap gaan jy nodig hê vir die maak van die skelet?

Is daar enige ander spesifikasies en beperkings met betrekking tot die skelet waaraan jy kan dink?

Jy mag dalk met 'n beter ontwerp vorendag kom terwyl jy met die eerste skelet besig is! Laat daarom onderaan plek oop vir 'n tweede tekening.

Nou moet jy 'n paar ontwerpe vir jou skelet teken. Gebruik rofwerkpapier om die eerste ontwerpe te doen. Sodra jy tevrede is met die ontwerp, gebruik die ruimte hieronder om die finale ontwerp in te teken. Voorsien die tekening van byskrifte wat aandui watter materiale jy vir die verskillende dele gaan gebruik.

MAAK:

Ons kom nou by die lekker deel! Jy moet nou die skelet volgens jou tekening maak, met die materiale wat jy geïdentifiseer het. Doen dit in die klas.

Sodra almal hul skelette klaar gemaak het, moet julle elkeen vir jul klasmaats wys wat julle gemaak het en aan hulle verduidelik hoe dit gemaak is. Dit word die aanbieding van die ontwerp genoem.

EVALUEER:

Beantwoord die volgende vrae oor die skelet:

Kon die skelet vir drie minute sonder enige hulp regop staan?

Wat sou jy aan die skelet verander om dit beter te laat werk?

Het die skelet voldoen aan al die vereistes in die spesifikasies wat aan jou gegee is?

Indien jy ooit weer so 'n skelet moes bou, wat sal jy anders doen?

KOMMUNIKEER:

'n Belangrike deel van die ontwerp-proses is om jou bevindings aan ander te kommunikeer sodat hulle uit jou ervaring kan leer.

Skryf 'n paragraaf hieronder waarin jy vir jou onderwyser vertel van die skelet wat jy gebou het, asook wat gewerk het en wat nie gewerk het nie.

Strukture kan in die vorm van 'n dop of 'n raam wees.

Strukture het spesifieke funksies – om te beskerm, te ondersteun, te omhein of omsluit of om met beweging te help.

Dop- en raamstrukture kom in die natuur voor.

Strukture kan versterk word.

Stutte kan strukture versterk.

Voltooi die volgende tabel deur aan te dui of elkeen van die strukture 'n dop- of 'n raamstruktuur is.

Struktuur

Dop- of raamstruktuur

Klimraam

Eierdop

Hondeskelet

'n Selfoontoring

'n Krapskelet

Steierwerk

'n Motorkar

'n Mandjie met vrugte

Struktuur

Dop- of raamstruktuur

Klimraam

Raam

Eierdop

Dop

Hondeskelet

Raam

'n Selfoontoring

Raam

'n Krapskelet

Dop

Steierwerk

Raam

'n Motorkar

Dop

'n Mandjie met vrugte

Dop

Hoe sou jy 'n vierkantige vorm versterk? Noem twee verskillende maniere.

Plaas 'n diagonale stut skuins vanaf een hoek na die ander, of gebruik 'n hoeksteun op elke hoek.

Gee twee voorbeelde van diere met skelette wat raamstrukture is. Wat noem ons hierdie tipe skelet?

Endoskelet - hond, mens, voëls, visse, ens.

Gee twee voorbeelde van diere met skelette wat dopstrukture is. Wat noem ons hierdie tipe skelet?

Eksoskelette - krappe, insekte ens.

Wat is die voordeel vir mense dat hulle 'n raamstruktuur in die vorm van 'n skelet het? Verduidelik jou antwoord.

Rame verskaf ondersteuning aan die spiere vir beweging. Die raam beskerm ook die inwendige organe. Die raamstruktuur doen bogenoemde terwyl dit die mens steeds toelaat om te groei aangesien die bene aan die binnekant van die liggaam (endoskelet) is. Dit beteken dat mense nie nodig het om 'n nuwe skelet te kry wanneer hulle groei nie, soos wat diere met eksoskelette moet doen.

Voedselkettings

Waarom word ek honger?

Word plante honger?

Wat is voedselkettings?

'n Plant gebruik sonligenergie, water en koolstofdioksied gedurende fotosintese en maak voedsel (suikers) en suurstof.

Waarom moet 'n roofdier jag en doodmaak - kan dit nie maar net gras eet nie?

Voedsel en voeding in plante en diere

Inleiding tot die onderwerp

Lees die volgende storie vir die klas.

Bespreek hoe die verskillende diere gedink het dat 'n ander soort dier belangriker sou wees.

Bespreek wie of wat hulle gedink het belangriker in die wêreld is.

Kom ons lees die volgende storie saam.

Wie is die belangrikste?

'n Paar diere het eendag op die sagte groen gras om die watergat rondgestaan, besig om die goeie werk van die Skepper te bewonder!

Die skilpad het stadig en versigtig gesê: "Van die hele skepping hou ek die meeste van die flaminke! Hulle pragtige pienk en wit vere, hulle grasieuse nekke en lang bene – hulle is net ongelooflik! Hule is so mooi – miskien is hulle die belangrikste."

Vlakvark het net gesnork en in die sagte bruin modder gerol terwyl hy aan 'n paar wortels kou.

"Daardie flaminke is veels te pieperig!" sê die honger springbok. "Kyk na daardie sterk, vreeslose buffel – niemand mors ooit met hom nie! Sy horings is só skerp dat hy 'n rots kan deurboor. Ek dink hy is die belangrikste in die hele skepping!"

Vlakvark het net gesnork en op die koel groen gras gesit terwyl hy 'n groot, sappige hap gras neem.

Die bobbejaan het vanuit sy sitplek in 'n boom daar naby gespring, terwyl hy "hahahaha" en "kwahkwahkwah" skree. Julle is almal só verkeerd! Kyk na die arend – sy sweef oor almal en kan alles sien. Sy is altyd veilig hoog in die kranse en hoef nooit na hierdie morsige ou watergat te kom nie. Sy het ons nie nodig nie – sy is die belangrikste van almal!"

fotosintese

koolstofdioksied

suurstof

produseerder

verbruiker

herbivoor

karnivoor

omnivoor

aasdier

ontbinder

Vlakvark het net gesnork en sy rug teen die growwe, harde bas van 'n kremetartboom geskuur.

Die miskruier het bo-op sy misbal gaan staan, sy kop op sy poot laat rus en gesê: "Julle het geen benul nie – die miere, hulle is 'n belangrike klomp! Sonder daardie klein outjies sou die hele wêreld onder dooie goed toegegooi gewees het! Die reuk sou on-ge-loof-lik gewees het! Hulle is verreweg die belangrikste!"

Vlakvark het weer gesnork, maar hierdie keer was dit baie harder. Hy snork weer: "Sonder plante is ons almal daarmee heen!" En daarmee het hy aan 'n bos riete gestamp en gekou aan die klein insekte wat besig was om te onstnap.

Nadat u die storie gelees het, vra vir die leerders waarom die vlakvark gesê het: "Sonder plante is ons almal daarmee heen!"? Bespreek die verskillende dinge wat ons van plante kan kry - gebruik hierdie geleentheid om leeders se bestaande kennis van plante en fotosintese te assesseer.

Het jy al ooit gewonder of plante honger word?

Plante maak hul eie voedsel (video)

Plante het nie nodig om voedsel te EET soos mense nie. Hulle maak self hulle voedsel in hulle eie "fabrieke". Plante maak voedsel deur 'n proses wat fotosintese genoem word:

Plante absorbeer water en opgeloste minerale soute deur hul wortels.

Die water beweeg na die groen dele van die blaar of stingel waar die plant die voedsel produseer.

Die plante gebruik ook koolstofdioksied ('n gas) vanuit die lug.

Hulle gebruik stralingsenergie afkomstig van die son vir hierdie proses.

Plante gebruik die water en koolstofdioksiedgas saam met die sonligenergie om voedsel in die vorm van suikers te maak.

Plante gee suurstof ('n gas) af as 'n neweproduk van hierdie proses.

Die plant kan dan die voedsel (suikers) wat dit vervaardig het gebruik om sy eie lewensprosesse aan die gang te hou.

Plante maak oor die algemeen baie meer voedsel as wat hulle nodig het om aan die lewe te bly. Hulle stoor die oortollige voedsel wat hulle maak in verskillende dele van die plant.

Diere neem dan hierdie gedeeltes van die plante (of die hele plant) as voedsel in.

Plante maak hulle eie voedsel deur die proses van fotosintese.

Waarom benodig diere die voedsel wat plante maak? Bespreek hierdie vraag met 'n maat en rapporteer terug aan die klas.

Diere benodig die voedsel wat plante maak om hulle lewensprosesse aan die gang te hou. Indien hulle nie voedsel of suurstof het nie, sal hulle doodgaan. Fasiliteer hierdie bespreking sodat die gevolgtrekking bereik word dat diere nie sonder plante kan oorleef nie.

In hierdie opsig was die vlakvark heeltemal reg: "Sonder plante is ons almal daarmee heen!" Ons sou nie voedsel gehad het om te eet nie en ook nie suurstof om in te asem nie.

Hoeveel sou jy bereid wees om te betaal vir genoeg suurstof vir een dag? Plante maak genoeg suurstof vir ons almal – heeltemal gratis!

Die son is die bron van energie wat alle lewe op aarde onderhou. http://www.flickr.com/photos/naturegeak/6188885203/

Aan die begin van hierdie kwartaal het jy geleer dat diere en plante interafhanklik is – dit beteken dat hulle mekaar nodig het en afhanklik van mekaar is om te oorleef. Alle lewende plante en diere het voedsel vir energie nodig om te kan oorleef.

Plante kan hulle eie voedsel deur middel van fotosintese vervaardig. Lewende dinge wat hulle eie voedsel kan maak, word produseerders genoem omdat hulle hul eie voedsel produseer.

Draai na 'n maat. Maak beurte om te verduidelik watter "bestanddele" 'n plant gedurende die proses van fotosintese gebruik, en wat die plante hiervan maak of produseer. Skryf die antwoord hieronder.

'n Plant gebruik sonligenergie, water en koolstofdioksied gedurende fotosintese en maak voedsel (suikers) en suurstof.

Diere kan nie soos 'n plant sonligenergie, water en koolstofdioksied gebruik om voedsel te maak nie. Diere moet plante (of ander diere) eet om energie te kry om hul lewensprosesse aan die gang te hou. Lewende dinge wat hul energie verkry deur òf 'n plant òf 'n dier te eet, word verbruikers genoem.

Handig klein stukkies papier uit ("Post-its" werk goed), en laat die leerders die naam van hul geliefkoosde dier daarop neerskryf. Maak drie kolomme op die bord en skryf as kolomopskrifte die volgende: (Planteters of Herbivore) \(\rightarrow\) (Vleiseters of Karnivore) \(\rightarrow\) (Alleseters of Omnivore). Vra leerders om na te dink oor hul gunsteling-dier en wat hy eet. Laat leerders hul Post-its of klein papiertjies met Prestik in die korrekte kolom plak. Bespreek die aanpassings, ooreenkomste en verskille tussen die groepe met die klas.

Baie diere voed op plante om energie te bekom. Ons noem hierdie diere herbivore (planteters).

Sommige diere voed op ander diere om energie te bekom. Ons noem hierdie diere karnivore (vleiseters).

Ander diere voed op beide plante en diere. Voorbeelde is bobbejane en mense. Ons noem hierdie diere omnivore (alleseters).

Daar is ook spesiale diere wat aasdiere en ontbinders genoem word. Hulle voed op dooie diere en breek die liggame op in klein deeltjies wat die grond as kompos kan binnegaan. Hierdie deeltjies moet klein genoeg wees sodat plante dit kan absorbeer.

'n Koei is 'n herbivoor.

'n Bobbejaan is 'n omnivoor.

Leeus is karnivore. http://www.flickr.com/photos/amanderson/4686372028/

VOORBEREIDING: Versamel en stal soveel as moontlik boeke en leesstof wat oor diere handel uit en, waar moontlik, vertoon inligting spesifiek oor die diere in die aktiwiteit.

Identifiseer herbivore, omnivore, karnivore, aasdiere en ontbinders.

BENODIGDHEDE

Boeke en leesstof wat handel oor alle soorte diere word in die klas uitgestal.

Doen navorsing in die plaaslike biblioteek of op die internet en bring inligting oor een van die diere in die illustrasie hieronder klas toe.

INSTRUKSIES:

Identifiseer die verskillende diere in die illustrasie hieronder. Kyk of jy saam met 'n klasmaat soveel as moontlik van die diere kan uitken.

Identifiseer wat die diere eet.

Klassifiseer die diere as 'n herbivoor, omnivoor, karnivoor, aasdier of ontbinder.

Kies drie van elk en skryf jou keuses in die tabel op die volgende bladsy neer.

Naam van dier

Voedsel

Drie karnivore is:

Drie herbivore is:

Drie omnivore is:

Drie aasdiere is:

Drie ontbinders is:

Antwoorde:

Naam van dier

Voedsel

Drie karnivore is:

krokodil

Diere wat kom water drink

dolfyn

visse

muskiet

bloed van endoterme diere

haai

visse, robbe, pikkewyne, ens.

leeu

diere

luiperd

diere

arend

knaagdiere, hase, slange, visse, ens.

rob

visse, krappe, slakke, ens.

Drie herbivore is:

olifant

blare, vrugte van bome

perd

buffel

springbok

sprinkaan

eekhoring (dit is bekend dat eekhorings soms klein insekte en voëls sal eet wanneer voedsel skaars is)

sebra

renoster

koei

Drie omnivore is:

vark

kakkerlak

flamink

filtervoeders - filtreer fyn plant-en dieremateriaal

Drie aasdiere is:

jakkals

aasvoël

krap

Drie ontbinders is:

erdwurm

vlieg

slak

Voedselkettings

voedselketting

energievloei

ekosisteem

Inleiding tot die onderwerp

Vra die vraag: As al die diere afhanklik van plante vir voedsel is, wat van 'n dier wat NOOIT plante eet nie, soos 'n krokodil, 'n leeu, of miskien 'n haai? Is hulle afhanklik van plante vir voedsel? Bespreek hierdie onderwerp breedvoerig, sonder om die antwoord "weg te gee" sodat u die leerders se begrip van die voorafgaande werk kan toets.

Bespreek roof- en prooidiere en laat die leerders roof- en prooiverwantskappe identifiseer, en hulle keuses staaf deur aanpassings in die roofdier te lys wat dit in staat stel om sy prooi te vang. Waar moontlik, identifiseer eienskappe in prooidiere wat hulle help om roofdiere te ontwyk.

Waar kry 'n leeu of haai hul energie vandaan? Hulle eet nie plante nie.

Die leerders behoort reeds 'n baie beter idee te hê waarvandaan hierdie roofdiere hul energie kry - gevolglik hierdie vrae. Dit sal gepas wees om hulle toe te laat om oor hulle eie groeiende kennis en insig na te dink deur gebruik te maak van hierdie vraag/antwoord ter voorbereiding op die volgende werk oor voedselkettings.

Daar is 'n voedingsverwantskap tussen produseerders en verbruikers. Ons illustreer hierdie verwantskap met 'n voedselketting.

Plante is produseerders.

Diere is verbruikers.

'n Voedselketting beskryf hoe elke organisme voedsel verkry en hoe energie van die een organisme na die volgende vloei.

'n Algemene wanbegrip is dat die son deel van die voedselketting is. Dit is verkeerd. Die son is wel die bron van energie, maar is nie 'n bron van voedsel vir die plant nie. Die Son is nie voedsel vir die plant nie. Daarom begin die voedselketting nie met die son nie, dit begin met die PLANT wat die PRODUSEERDER van voedsel is. Die leerders moet verstaan dat die son die bron van energie is, maar NIE van VOEDSEL nie, anders sal plante nie daartoe in staat wees om hulle eie voedel te produseer nie. Die VOEDSELKETTING begin altyd met die PLANT (VOEDSELPRODUSEERDER). Ontbinders word gewoonlik nie by die voedselketting ingesluit nie. Ontbinders kan op enige plek inpas. Hulle presiese posisie kan nie werklik vasgepen word nie, aangesien hulle enige plek kan inpas. Die ontbinders verskaf voedingstofelemente aan die plante (nie voedsel nie). Gras kan, byvoorbeeld, deur 'n herbivoor soos 'n haas (of 'n ander herbivoor of omnivoor) ingeneem word, wat dan deur 'n karnivoor gevreet word. Wanneer die karnivoor sterf, speel die ontbinder 'n rol deur die karnivoor se liggaam af te breek en so weer voedingstofelemente aan die gras te verskaf. Die ontbinder kan ook op enige ander punt in die voedselketting waar 'n skakel doodgaan 'n rol speel deur die dooie skakel op te breek. 'n Voedselketting is 'n eenrigting verkeer van voedsel, nie 'n siklus nie.

Wanneer ons 'n voedselketting teken gebruik ons 'n pyl (\(\rightarrow\)) tussen die organismes om aan te dui in watter rigting die voedsel gaan en in watter rigting energie vanaf een organisme na die volgende oorgedra word.

'n Eenvoudige voedselketting is: gras \(\rightarrow\) koei \(\rightarrow\) mens \(\rightarrow\) wurms.

Wanneer baie voedselkettings interafhanklik en gekoppel is, word dit 'n voedselweb genoem.

Die Voedselkettinglied http://www.youtube.com/watch?v=SBZXW1snZTA&feature=related

'n Eenvoudige voedselketting. Kan jy hier herbivore, omnivore, karnivore, en ontbinders identifiseer?

Voedselkettings (video) http://www.youtube.com/watch?v=cWh-XKhh8xo&feature=fvwrel

Versamel soveel as moontlik boeke en leesstof oor habitatte.

Voor die volgende aktiwiteit aangepak word, laat die leerders toe om deur die leesstof te gaan en 'n spesifieke habitat soos die savanna, woude, akwatiese of arktiese gebiede te kies.

Hulle moet die diere en plante in die spesifieke habitat probeer identifiseer.

Laat hulle notas op rofwerkpapier maak onder die volgende opskrifte: PRODUSEERDERS en VERBRUIKERS.

Die doel van die volgende aktiwiteit:

Om leerders te help om die vloei van energie in 'n voedselketting te verstaan.

Om leerders te help om die interafhanklikheid van organismes in die voedselketting raak te sien. Hulle het aan die begin van hierdie kwartaal van interafhanklikheid geleer en dit is 'n geleentheid om die kennis vas te lê.

Om hulle te leer dat ineengeskakelde voedselkettings 'n voedselweb genoem word.

Om voedselkettings te maak

BENODIGDHEDE

Jul onderwyser sal 'n groot geel son maak en dit in die middel van die klas se plafon vasmaak.

Drie verskillende stukke gekleurde papier of dun karton (groen vir plante en twee ander kleure, NIE geel nie, want die son is reeds geel).

Krammasjien en krammetjies, of kleeflint en spelde. As jy gom moet gebruik, hou die twee punte met wasgoedpennetjies bymekaar totdat die gom droog is.

Afvalpapier, inkleurpotlode en/of kleurpenne, of uitgeknipte prente van insekte en ander diere

Skêr

Gom

Duimspykers en/of wondergom

INSTRUKSIES:

Sny die papier in lang repe, 3 cm wyd.

Gebruik die kleure as volg:

GROEN repe vir die produseerders – die plante.

Een kleur vir die verbruikers – die diere wat die plante eet. (Jy kan selfs twee kleure hier gebruik – een vir herbivore en een vir karnivore/omnivore)

Ontwerp jou eie voedselketting in die ruimte hieronder. Onthou om by die produseerders te begin, en voeg dan die verbruikers by. Om die vloei van energie te toon, moet jy 'n pyl (\(\rightarrow\)) gebruik.

Versamel uitgeknipte prentjies van die diere in jou voedselketting of teken jou eie prentjies op rofwerkpapier en knip dit mooi uit.

Sit jou ketting as volg aanmekaar:

Begin met 'n groen papierreep vir die plante - kram die twee punte aanmekaar om 'n skakel van die ketting te vorm. Plak die prentjie van die plant in jou voedselketting hier vas.

Twee skakels in die ketting sover - 'n groen plant en die eerste verbruiker ('n herbivoor).

Gebruik dieselfde aantal ”verbruiker-gekleurde” papierrepe as die aantal verbruikers in jou voedselketting. Plak die prente van jou verbruikers in volgorde op hierdie repe.

'n Langer ketting - onthou dat jy prentjies van die plante en diere op elke skakel moet plak!

Druk jou voedselketting volgens die onderwyser se instruksies aan die plafon vas. Wanneer die hele klas se kettings op is, behoort dit soos 'n groot spinnekopweb te lyk.

Wanneer die leerders hulle voedselkettings bring om vas te druk, is dit belangrik om soortgelyke habitatte saam te groepeer. (En om daardie dag 'n langbroek te dra!)

Wys daarop dat verskillende roofdiere in dieselfde habitat op verskillende prooidiere in ander voedselkettings kan voed, bv. die jakkals wat 'n haas in een voedselketting vreet, kan ook die hoender, rot of muis, of selfs 'n dooie skaap in ander kettings vreet.

Gebruik tou/wol om hierdie interafhanklikheid aan te toon, en lei die leerders om tot die gevolgtrekking te kom dat voedselwebbe wys dat voedselkettings dikwels ineengeskakel is.

Die organismes wat die voedselkettings uitmaak, kan nie in enige volgorde wees nie. Hulle moet in die spesifieke volgorde wees waarin energie tussen hulle binne-in 'n ekosisteem oorgedra word. Kom ons kyk na die herordening van voedselkettings wat gebreek is.

Ordening van plante en diere in voedselkettings.

INSTRUKSIES:

Die volgende lys van diere en plante is in die verkeerde volgorde.

Jy moet hulle in volgorde plaas sodat hulle 'n behoorlike voedselketting vorm waarin energie van een organisme na die volgende oorgedra word.

Maak seker dat jy 'n pyl van een organisme na die volgende teken om die rigting van energievloei aan te dui.

Jy kan selfs 'n paar tekeninge van diere maak as jy wil.

sprinkaan, valk, slang, gras

gras \(\rightarrow\) sprinkaan \(\rightarrow\) slang \(\rightarrow\) valk

garnaal, rob, vis, alge

alge \(\rightarrow\) garnaal \(\rightarrow\) vis \(\rightarrow\) rob

by, blom, laksman, spinnekop

blom \(\rightarrow\) by \(\rightarrow\) spinnekop \(\rightarrow\) laksman

muis, jakkals, luiperd, gras

gras \(\rightarrow\) muis \(\rightarrow\) jakkals \(\rightarrow\) luiperd

Is mense ook deel van 'n voedselketting?

Die meeste mense is omnivore wat daarvan hou om 'n verskeidenheid plant- en diereprodukte te eet.

Wat noem ons 'n menslike herbivoor?

Vegetariër

Kom ons kyk waar mense in voedselkettings pas.

Die rede waarom hierdie aktiwiteit gedoen word, is om die kennis, vaardighede en konsepte wat oor voedselkettings opgedoen is, toe te pas. Leerders sal 'n bietjie huiswerk voor hierdie aktiwiteit moet doen, so maak seker dat u hulle instruksies in hierdie verband 'n dag of wat voor die aktiwiteit gee. Huiswerk: Maak 'n lys van al die dinge wat jy eet en drink, vandat jy opstaan, totdat jy in die aand gaan slaap.

Ontdek jou plek in verskillende voedselkettings.

BENODIGDHEDE

'n Lys van alles wat jy geëet en gedrink het vandat jy gisteroggend opgestaan het totdat jy gisteraand gaan slaap het.

INSTRUKSIES:

Orden alles wat jy geëet en gedrink het in die volgende kategorieë

Plante wat ek geëet het:

Die sap van plante wat ek gedrink het:

Die diereprodukte wat ek geëet het:

Die diereprodukte wat ek gedrink het:

Kombinasies van plant- en diereprodukte wat ek geëet het:

VRAE:

Ontwerp nou 'n voedselketting van sommige van die plant- en diereprodukte wat jy geëet het.

Waarom dink jy dat mense sê dat die ons "aan die bopunt van die voedselketting is"?

Skryf 'n Voedselkettinggedig

BENODIGDHEDE

Die habitat- en diereboeke in die klas uitgestal

Rofwerkpapier vir beplanning

INSTRUKSIES:

Skryf 'n voedselkettinggedig.

Die opskrif van jou gedig moet die habitat waarin die voedselketting aangetref word, beskryf of noem.

Die hoofgedeelte moet die vloei van energie deur die voedselketting verduidelik.

Die einde moet 'n herhaling van die titel en jou naam wees.

Gebruik 'n woordeboek om jou te help om idees te kry vir verskillende werkwoorde in plaas daarvan dat jy slegs die woord "EET" gebruik.

Hier volg 'n voorbeeld van 'n voedselkettinggedig.

Die Savanna

Daar is leeuwelpies

gevoed deur die grasieuse leeuwyfie

wat die sebra gevang het

wat gras gekou het

wat groei op die savanna waar Thumi Nxoko bly!

Groen plante maak hulle eie voedsel om te groei en te ontwikkel.

Groen plante gebruik water, koolstofdioksied en sonligenergie om voedsel te produseer.

Plante word produseerders genoem.

Diere benodig voedsel vir energie om te groei en die ander lewensprosesse aan die gang te hou.

Diere kan nie hul eie voedsel vervaardig nie, en moet plante of ander diere inneem om voedsel te bekom. Diere word verbruikers genoem.

Voedselkettings beskryf die voedings-verwantskappe tussen diere en plante.

Energie word vanaf die son na groen plante en dan na die diere in die voedselketting oorgedra.

Lees die inligting en kyk na die illustrasies hieronder. Beantwoord dan die vrae wat volg.

Beskryf 'n voedselketting met vyf skakels deur gebruik te maak van die inligting en illustrasies hierbo. Onthou om pyle te gebruik.

blaarslaai \(\rightarrow\) slak \(\rightarrow\) kewer \(\rightarrow\) knaagdier \(\rightarrow\) arend

Watter van die organismes is herbivore?

slak

Watter van die organismes is karnivore?

kewer, knaagdier en arend

Die energievloei in hierdie voedselketting kom vanaf die hoofbron van energie. Watter energiebron het hierdie energie verskaf?

Son

Verduidelik die interafhanklikheid van hierdie voedselketting.

Elke dier is van die vorige een in die voedselketting vir voedsel afhanklik. Indien 'n dier uit die ekosisteem verwyder word, sal die dier ná hom in die voedselketting nie 'n bron van voedsel hê nie. Hierdie dier sal dan daaronder ly en uiteindelik uitsterf, wat daartoe sal lei dat die volgende dier in die ketting ook sal uitsterf. Elke dier is afhanklik van al die ander organismes wat voor hom in die voedselketting is, al gebruik hy dit nie direk nie.

Wat sou gebeur indien die arend uit hierdie voedselketting verwyder word?

Daar sou niemand wees wat die knaagdiere vang nie. Die knaagdiere sou dan meer word en in getalle toeneem. Dit sou dan druk op die kewers plaas, aangesien daar meer knaagdiere sou wees wat die kewers kon vang. Gevolglik sou die kewerbevolking dan begin afneem. Die slakbevolking sal toeneem. Die blaarslaai sal opgevreet word. Die hele ekosisteem sal ongebalanseerd raak.

Die arend het oud geraak en doodgegaan. Verduidelik hoe die arend se liggaam opgebreek en deel van die grond gemaak word. Gee voorbeelde van diere wat by hierdie proses betrokke is.

Ontbinders, soos wurms en mikrobes, breek die liggaam van die arend af. Die liggaam ontbind en voedingstowwe en minerale daarin keer terug na die grond.

Kyk na die volgende prentjie van 'n voedselketting. Noem die produseerder, die herbivoor en die karnivore.

Produseerder: gras

Herbivoor: sprinkaan

Karnivore: muis en uil

Die muis eet ook plantprodukte, soos sade en neute. Die muis is dus nie slegs 'n karnivoor nie. Wat is dit?

'n Omnivoor

Lewensiklusse

Waarom lê hoenders eiers maar honde nie?

Toe ons by die dammetjie was het ek 'n klomp padda-eiers gesien. Hoekom is die padda-eiers sag, maar die hoendereiers is hard? Ek het gedink dat eiers altyd harde doppe het wat kan kraak en breek?

Ons babahondjies lyk baie soos hulle ma, maar die paddavissies in die dammetjie lyk glad nie soos paddas nie. Ek wonder hoekom?

Ons hondjies is nou 'n jaar oud en lyk baie soos volwasse honde - gaan hulle nog baie verander? Wanneer sal ek weet dat hulle volwasse honde is?

Ons het hierdie kwartaal baie verskillende diere en plante op aarde, sowel as hulle interafhanklikheid en verskillende habitatte, bestudeer. In die volgende afdeling gaan ons ons studie van plante en diere afsluit deur spesifiek na hul lewensiklusse te kyk.

Inleiding tot die onderwerp

Speel die liedjie "Circle of Life" uit die klassieke Disney-fliek, "The Lion King". Bespreek breedvoerig die woorde en betekenis van hierdie liedjie aangesien dit betrekking het op ons interafhanklikheid van mekaar en die siklus van die lewe waarvan ons deel is. Dit is beskikbaar by: goo.gl/Gr0My.

Die onderwerp LEWENSIKLUSSE lê baie sterk klem op die groei en ontwikkeling van plante en diere, en wys dat alle lewende organismes moet groei en ontwikkel - 'n tema wat vanaf Gr. 4 deurvloei. Hierdie handboek behandel hierdie onderwerpe dus as 'n fokus op GROEI en ONTWIKKELING, en nie in die eerste plek as 'n studie van individuele plante en diere nie. Onderwysers word aangemoedig om 'n soortgelyke benadering te volg om die onderliggende konsepte te ontwikkel en die leerders se aandag te vestig op die ooreenkomste tussen lewende organismes wat groei en ontwikkel.

Onderwysers word aangemoedig om soveel as moontlik verskillende leesmateriaal, insluitende boeke, plakkate, drukstukke, ens. wat diere- en plante se lewensiklusse uitbeeld, uit te stal en om gereeld hierna te verwys gedurende die behandeling van hierdie afdeling.

Groei en ontwikkeling

Inleiding tot die onderwerp

Wys aan leerders 'n plant en die soort saad waaruit dit gegroei het - indien nodig, koop 'n klein plantjie by 'n kwekery of begin u eie saadjies 'n paar weke voor die les kweek.

Vra leerders om te verduidelik hoe die saad vanuit die saadvorm na 'n plant kon verander, en vra hulle om te verduidelik hoe die saadjie, wat dood gelyk het, kon herlewe. (Hierdie is hersiening van Gr. 4 werk oor lewende en nie-lewende dinge.)

Herinner hulle daaraan dat iets wat nie-lewend lyk onder die regte omstandighede kan herlewe - die saad het water en warmte nodig gehad om te herlewe.

Vra hulle of die plant sal ophou groei noudat dit daardie spesifieke grootte bereik het en bespreek hulle gedagtes oor plantegroei ('n goeie geleentheid om hulle voorkennis oor hierdie onderwerp te assesseer.)

Plante en diere groei en ontwikkel dwarsdeur hulle lewens.

generasie

voortplanting

swangerskap, dragtig, draagtyd

groei

volwasse-wording

voortplanting

Alle plante en diere moet nuwe plante of diere maak, anders sal hulle groep uitsterf (nie meer op aarde bestaan nie). Die volwasse plant of dier moet nakomelinge kan produseer, wat mettertyd moet groei om nuwe volwassenes te word, wat op hulle beurt nakomelinge sal voortbring. Ons noem dit 'n lewensiklus. Dit is 'n siklus omdat wanneer 'n nuwe plant of dier gemaak word, die siklus weer begin.

Die plant of dier kan op enige stadium in die lewensiklus doodgaan - by geboorte, as 'n jongeling, of as 'n ou plant of dier. Kom ons kyk van naderby na die lewensiklus van 'n blomplant.

Wanneer gaan jy ophou groei? Bespreek dit met 'n maat en deel dan jul idees met die klas.

Hierdie vraag is bedoel om leeders te laat dink oor groei en ontwikkeling in hulle eie lewens voordat daar van hulle verwag word om hierdie kennis op plante en diere toe te pas.

Die lewensiklus van blomplante

In blomplante begin die siklus wanneer die saad ontkiem. Kyk na die diagram wat die saad toon nadat dit ontkiem het.

Die stadiums van 'n plant se ontkieming- en groeiproses.

ontkiem

saailing

bestuiwing

versprei

bevrugting

Die saad ontkiem wanneer 'n klein wortel (die kiemwortel) en 'n stingeltjie met blare (die pluimpie) uit die saad begin groei. Dit groei dan om 'n jong plant te vorm.

'n Baie jong plant net nadat dit ontkiem en begin groei het.

Groei van 'n saad (video) goo.gl/qj4M4

Die saad ontkiem, groei en ontwikkel tot 'n saailing. Mettertyd groei die saailing tot 'n jong volwasse plant. Die volwasse plant kan voortplant met behulp van blomme wat sade produseer. Die plant bereik volwassenheid wanneer dit blom.

Kyk na die drie verskillende foto's hieronder. Wat dink jy doen die insekte in hierdie foto's?

'n Vlieg http://www.flickr.com/photos/snapr/468246966/

'n By http://www.flickr.com/photos/scottzona/5672890582/

'n Skoenlapper http://www.flickr.com/photos/richardsphotogallery/6913278810/

'n Video oor bestuiwing: goo.gl/GWtMi

Die blomme produseer stuifmeel. Insekte of die wind dra die stuifmeel van een blom na die volgende. Dit word bestuiwing genoem.

Die stuifmeel bevrug die saadknoppe in die blom.

Die bevrugte saadknoppe kan nou ontwikkel om sade te vorm.

Die sade word dan versprei en kan op 'n nuwe plek begin groei.

Sade kan op verskillende maniere versprei word.

Verskillende maniere van saadverspreiding.

Hoekom is dit nodig dat 'n plant se sade versprei moet word?

Onderwysers word aangemoedig om hierdie vraag met die klas te bespreek. Wys leerders daarop dat nuwe plante in kompetisie met hulle ouerplante kan wees vir hulpbronne soos water, grond, sonlig, ens. en dat sade daarom ver weg moet ontkiem om genoeg van hul eie hulpbronne te hê. Sade word ook na verskillende plekke gestuur om die voortbestaan van die spesie te verseker, ingeval iets verkeerd sou gaan by die oorspronklike groeiplek, dus as risiko-vermindering.

Kyk na die illustrasies wat maniere van saadverspreiding aantoon. Bespreek hierdie vier maniere en verduidelik hoe jy dink die sade vir elke metode aangepas is om meer doeltreffend te wees.

Die sade wat deur diere versprei word, is òf smaaklik sodat voëls of eekhorings hulle graag eet, soos bessies of neute, òf hulle het weerhakies sodat hulle aan diere se hare en pelse kan vasklou. Sade wat deur wind versprei word, is lig en het eienskappe wat hulle toelaat om in die wind te "sweef", soos vlerke. Sade kan deur ontploffings versprei word, wanneer die peule oopbars en die sade uitspuit. Sade kan ook deur water versprei word as die saad in 'n rivier val en stroomaf gedra word. Die sade moet lig wees en moet op die water dryf.

Wanneer 'n saadjie in die grond beland, kan dit begin ontkiem. Die siklus begin dan weer van voor af.

Plant omtrent vyf tot ses weke voor hierdie aktiwiteit 'n paar kersietamatiesade in 'n groot houer of op 'n sonnige plek in die skooltuin. Met genoeg water en lig groei hulle nogal vinnig, en kan die perfekte voorbeeld vir hierdie aktiwiteit verskaf. Verder kan die leerders die kersietamaties wat geoes word, eet! Groot tamaties kan ook werk, maar hulle sal baie lank neem om ryp te word. Onthou om die tamatieplante met paaltjies te ondersteun (vir 'n basiese opstelling kan u enige tipe stokkie gebruik, steek dit naby die plant in die grond en bind die plant se dikste stingels hieraan vas).

Video oor saadverspreiding goo.gl/YOoQ0

Die lewensiklus van 'n tamatieplant

BENODIGDHEDE

Tamatieplante in die klaskamer of in die tuin.

Die sade van die tamatieplante.

'n Paar ryp tamaties soortgelyk aan dié wat in die klas groei.

Die illustrasie hieronder toon die lewensiklus van tamatieplante.

Oorweeg dit om die klas in twee groepe te verdeel. Een groep kan die waarneming van die tamatieplant doen, terwyl die ander groep die tamatie met die onderwyser se hulp teken.

INSTRUKSIES:

Die lewensiklus van 'n tamatieplant

Bestudeer die lewensiklus van 'n tamatieplant. Lys die ontwikkelingstadiums van 'n tamatieplant vanaf die sade - gebruik die illustrasie hierbo om jou te help.

Bestudeer die tamatievrug wat in die klas uitgestal word. Kan jy sien waar die klein stingeltjie vas is? Kan jy enige blare daaraan sien?

Teken die tamatievrug in die ruimte hieronder. Onthou om 'n wetenskaplike tekening te maak deur byskrifte op die korrekte manier, soos jy in Gr 4 geleer het, te gebruik.

In Graad 4 is baie tyd daaraan spandeer om leerders te leer hoe om wetenskaplike tekeninge te maak. Die onderwyser moet dit noukeurig hersien of weer deurgaan. Maak miskien 'n plakkaat hieroor om in die klas te vertoon. Byskrifte moet wetenskaplik korrek gedoen word.

Die tekening moet 'n beskrywende opskrif hê (met 'n pen in drukskrif geskryf).

Byskriflyne moet in potlood wees.

Byskriflyne moet met 'n liniaal getrek word.

Byskriflyne moet parallel met die bokant/onderkant van die bladsy wees.

Byskriflyne moet raak aan die gedeelte van die tekening wat aangedui word.

Byskriflyne moet ewe ver van die tekening af eindig (m.a.w. die byskrifte moet in 'n vertikale lyn onder mekaar wees).

Byskrifte moet in ink en drukskrif wees.

Die korrekte byskrifte moet op die korrekte plekke gebruik word.

Ondersoek versigtig die tamatiesade in die pakkie. Die onderwyser sal die tamatievrug oopsny. Vergelyk die sade van die vars vrug met dié in die saadpakkie. Skryf die vergelykings in die ruimte hieronder.

Die vars tamatiesade lyk so:

Die sade uit die pakkie lyk so:

Kyk na die tamatieplant in die klas. Vind die volgende plantstrukture aan die plant en beskryf elkeen in die spasie daarlangsaan. Maak dan 'n tekening van elke plantstruktuur in die gegewe ruimte:

Beskryf die plantstruktuur.

Teken die plantstruktuur.

Stingel

Blare

Blomme

'n Baie jong plant net nadat dit ontkiem en begin groei het. goo.gl/qj4M4

Slegs vir die Onderwysersigds: Uitbreidingsaktiwiteit - Leer omtrent lewensiklusse

BENODIGDHEDE

Blom (byvoorbeeld, 'n petunia)

Skerp lem of mes (wees versigtig hiermee, dit kan 'n mens sny!)

Vergrootglas

INSTRUKSIES

Verwyder versigtig die groen blare aan die basis van die blom. Jy kan jou vingers hiervoor gebruik. Dit is die kelkblare wat die blombodem beskerm.

Verwyder versigtig die blom se gekleurde kroonblare. Gebruik jou vingers ook hiervoor.

Verwyder al die dele wat jy binne-in vind en sorteer dit in groepe. Onthou om versigtig te werk omdat die dele breekbaar is.

Dissekteer (sny) versigtig die stamper vanaf die taaierige boonste stempel tot by die onderste vrugbeginsel oop.

Gebruik 'n vergrootglas om die saadknop(pe) in die vrugbeginsel te sien.

Teken 'n wetenskaplike tekening van die verskillende dele wat jy in die blom ontdek het in die ruimte hieronder. Onthou om die wetenskaplike metode vir die maak van wetenskaplike tekeninge te volg, insluitende die korrekte gebruik van byskrifte, hoofopskrifte en 'n skerp potlood.

Lewensiklusse van diere

Alle diere moet voortplant, anders sal hulle uitsterf. In hierdie afdeling sal ons meer oor die lewensiklusse van diere leer.

Lewensiklus van 'n padda.

Die doel van hierdie aktiwiteit is om leerders in staat te stel om die verskillende stadiums van 'n padda se lewensiklus te beleef. Die aktiwiteit word op hierdie stadium gedoen om onderwysers geleentheid te gee om die verskillende stadiums te demonstreer soos die lesse deur die werkboek vorder.

BENODIGDHEDE

'n glasakwarium, 'n groot glas- of plastiekhouer of 'n vyf liter roomysbak

chloorvrye water

waterplante (indien beskikbaar)

'n paar groot rotse wat bo die oppervlak van die water sal uitsteek

viskos

NB: Paddavisse is BAIE sensitief vir chloor en het gereeld vars water nodig. Vervang die water GEREELD (elke dag of twee) deur die helfte van die gebruikte water uit te giet en te vervang met vars water. Moenie kraanwater direk by die oorblywende water voeg nie. Kook die kraanwater en laat dit vir 24 uur staan voordat dit by die paddavisse se water gevoeg word. Alternatiewelik koop dechlorineringstablette, maar selfs dan moet die water vir 24 uur laat staan word voor die omruiling. Hier volg 'n maklike stap-vir-stap gids om paddavisse aan te hou: goo.gl/WQ6Re

INSTRUKSIES:

Berei 'n habitat vir die paddavisse voor deur gebruik te maak van die materiale hierbo.

Versamel 'n paar paddavisse vanuit 'n plaaslike stroompie in 'n verseëlbare houer en bring hulle skool toe.

Plaas die paddavisse versigtig in die waterhabitat wat vir hulle voorberei is.

Vervang die water ten minste elke tweede dag.

Voer die paddavisse met visvlokkies (akwarium- viskos)

Hou as 'n klas 'n dagboek van die paddavisse se groei oor die volgende paar weke. Gebruik groot stukke papier of iets soortgelyks.

Datum

Beskrywing van jou waarnemings

Tekening van jou waarnemings

Stadiums in die lewensiklus van diere

Die meeste diere, soos visse, reptiele, voëls en soogdiere, het 'n eenvoudige lewensiklus. Ons kan verskillende stadiums in so 'n eenvoudige lewensiklus identifiseer:

Draagtyd of swangerskap - voor geboorte

Groei en ontwikkeling

Rypwording of volwassewording

Voortplanting

embrio

dragtig

draagtyd

swangerskap

Die dragtige stadium in 'n dier se lewe is die tyd voor die embrio (ontwikkelende jong dier) gebore word. Diere se kleintjies kom op verskillende maniere in die wêreld:

Lewend gebore: sommige diere groei binne-in die baarmoeder van die moederdier, en word dan lewend gebore.

Uitgebroei deur eiers: die moederdier lê eiers en die embrio ontwikkel binne-in die eier voordat dit uitbroei.

Uitbroei deur eiers binne-in die moederdier se liggaam en dan lewend gebore: die embrio ontwikkel binne 'n eier in die moederdier se liggaam. Die eiers kan uitbroei net voor of net nadat hulle gelê word.

Lewensiklus van die padda (video) http://www.youtube.com/watch?v=7NhA9SHunKs&feature=youtu.be

Swangerskap/draagtyd - by die mens groei die embrio in die moeder se baarmoeder tot 'n baba en word dan gebore. By hoenders lê die moederdier 'n eier en die embrio ontwikkel binne-in die eier voor die kuiken kan uitbroei.

Diere groei en ontwikkel na geboorte of nadat hulle uit die eiers gekom het.

Sommige diere ondergaan eenvoudige veranderings. Byvoorbeeld, by honde lyk die klein hondjies baie soos die volwasse hond.

By honde lyk die klein hondjie baie soos die volwasse hond.

Video oor metamorfose (goo.gl/uYjt4) en die koningvlinder (goo.gl/5SVbi)

Sommige ander diere (meestal amfibieë en insekte) lyk heeltemal anders as die volwasse dier wanneer hulle uitbroei. Hulle gaan deur baie groot veranderings gedurende hulle lewensiklus. Hierdie verandering word metamorfose genoem. Kyk na die stadiums van metamorfose van die koningvlinder hieronder.

Die ruspe van 'n koningvlinder eet en groei.

Die ruspe maak gereed om 'n papie te word.

Binne-in die papie verander die ruspe in 'n vlinder.

Die volwasse vlinder kom uit die papie.

Waarnemimg van vrugtevlieë wat voortplant.

BENODIGDHEDE

deurskynende plastiekbottel

skerp mes

ryp vrugte

INSTRUKSIES:

Sny die boonste deel van die deurskynende plastiekbottel af.

Plaas ryp vrugte in die bottel (wees versigtig - as die vrugte te waterig is, sal die vlieë doodgaan.)

Sit die afgesnyde boonste deel onderstebo in die bottel, asof dit 'n tregter is. Kyk na die illustrasie hieronder.

Opstelling vir hierdie aktiwiteit

Hou dagboek van alles wat jy in die bottel sien gebeur oor die volgende 2 - 3 weke. Gee 'n kort beskrywing en 'n netjiese tekening (sonder byskrifte). Hou daagliks dagboek in die ruimte wat hieronder verskaf is.

Datum

Beskrywing van jou waarnemings

Tekening van jou waarnemings

Vrugtevlieë kan ryp vrugte ruik en sal van ver af kom om dit te kry. Die wyfies lê eiers op die vrugte. Wanneer die vrugtevliegeiers uitbroei, kom klein wurmpies of larwes daaruit. Die larwes eet soveel as moontlik en groei vinnig. Hulle verander dan in papies. Die papie het 'n harde dop. Binne-in die dop ondergaan die papie 'n reuse verandering. Ná vier dae breek die dop en 'n vliegie met vlerke kom uit. Hierdie aktiwiteit mag dalk nie werk nie, en die vrugtevlieë mag dalk nie kom nie. In daardie geval, verduidelik aan die leerders dat die vlieë moontlik nie die vrugte geruik het nie. Verwys na die diagram hieronder om die aktiwiteit voort te sit.

Nadat die vrugtevliegdagboek afgehandel is, bestudeer die volgende diagram wat die vrugtevlieglewensiklus toon. Skryf 'n sin of twee wat verduidelik wat in elke stadium van die lewensiklus gebeur.

Die vrugtevlieglewensiklus

Benoem die stadium:

Beskryf die stadium:

A

B

C

D

Sodra die dier tot 'n jong volwassene gegroei en ontwikkel het, raak dit gereed om sy eie nakomelinge te verwerk. Wanneer die diere paar, kan die manlike spermselle die vroulike eiersel bevrug. Dit produseer 'n embrio en die lewensiklus begin weer van voor af oor.

Bevrugting is wanneer die manlike spermsel die vroulike eiersel binnegaan.

'n Dier kan op enige stadium van die lewensiklus doodgaan. Verskeie faktore kan die dood van 'n dier veroorsaak.

Bespreek in jou groep wat die dood van 'n dier kan veroorsaak, en skryf dit hieronder neer.

Oorsake sluit in: ouderdom, siekte, omgewingsfaktore soos droogte en vloede, om gevang te word deur roofdiere of deur mense gejag te word, dood as gevolg van menslike oorsake, soos vergiftiging of die vernietiging van die omgewing of deur besoedeling.

Die Padda se Lewensiklus

U kon waargeneem het hoe die paddavisse oor die afgelope tyd in paddas ontwikkel het. Hierdie aktiwiteit is bedoel om dit wat julle waargeneem het vas te lê. Indien dit nie vir u moontlik was om die verandering van die paddavisse in die klas dop te hou nie, dan kan u die volgende aktiwiteit gebruik om te wys hoe paddavissies in paddas ontwikkel.

INSTRUKSIES:

Hopelik het jy al gesien hoe paddavissies in paddas verander.

Kom ons hersien die stadiums in 'n padda se lewensiklus.

Bestudeer die lewensiklus van die padda in die illustrasie hieronder.

Beskryf die verskillende stadiums in die lewensiklus van die padda in die tabel hieronder.

Die padda se lewensiklus

Beskrywing van hierdie stadium:

Draagtyd

Larwale stadium

Jong volwassene stadium

Volwasse stadium

Antwoorde:

Beskrywing van hierdie stadium:

Draagtyd

Padda-embrio's ontwikkel binne-in die eiers, en paddavisse broei dan hieruit.

Larwale stadium

Die paddavis het 'n stert en kieue; dit lyk soos 'n vissie; ná 'n tydjie ontwikkel dit agter- en dan voorbene en die stert begin krimp.

Jong volwassene stadium

Die jong volwassene het nie meer 'n stert nie, en die agter- en voorbene is ten volle ontwikkel.

Volwasse stadium

Die padda bereik volwassenheid en kan voortplant.

Diere se Lewensiklusse (video) goo.gl/5IaoW

Alle lewende dinge gaan deur die lewensprosesse van groei en ontwikkeling. Dit is deel van hulle lewensiklus.

'n Lewensiklus beskryf die stadiums en prosesse wat plaasvind as 'n plant of dier groei en ontwikkel.

'n Lewensiklus beskryf ook hoe een generasie van 'n plant of dier voortplant om nuwe plante en diere te maak, wat dan weer verdere generasies of geslagte sal maak.

Die dood kan op enige stadium van die lewensiklus intree.

Verduidelik wat dit beteken as ons sê dat 'n plant of dier 'n lewensiklus het.

Plante en diere groei en ontwikkel dwarsdeur hulle lewens, en 'n lewensiklus beskryf die stadiums en prosesse wat plaasvind as 'n plant of dier groei en ontwikkel vanaf 'n embrio tot 'n uitgegroeide volwassene wat kan voortplant.

Verduidelik die vier stadiums in die lewensiklus van 'n blomplant - dink byvoorbeeld aan 'n tamatie- of boontjieplant.

saad - ontkiem om klein plantjies te vorm - klein plantjies groei en ontwikkel - plante bereik volwassenheid en maak blomme - blomme word bestuif en vorm klein tamaties - tamaties maak saad

Blomme gebruik helder gekleurde kroonblare en aangename reuke om diere te lok. Waarom is dit nodig dat hulle diere lok?

Plante het hierdie diere nodig om hul stuifmeel te versprei, en om stuifmeel van ander blomme af te ontvang.

Windbestuifde plante is baie minder aantreklik as plante wat voëls en insekte moet lok. Hoekom dink jy is dit so?

Die wind kies nie watter plant om te bestuif nie en bestuif alle plante; gevolglik hoef die plante net hulle stuifmeel aan die wind beskikbaar te stel vir verspreiding en nie mooi te lyk nie.

Wanneer plante hulle sade met behulp van water versprei, watter belangrike eienskappe moet hierdie sade hê?

Die sade moet waterdig en lig wees.

Waarom moet diere en plante voortplant?

As hulle nie voortplant nie, kan die spesie uitsterf.

Gebruik die volgende woorde om die sinne hieronder te voltooi. Skryf die sinne volledig uit:

eier-lêende

naelstring

lewend gebore

uitwendig

lewensiklus

'n _____ beskryf hoe voortplanting plaasvind en wys die manier waarop 'n plant of dier verander soos wat dit groei.

'n Hoender- en slangembrio het 'n _____ tipe draagtyd.

'n Hondjie of katjie word _____ vanuit die baarmoeder van die vroulike dier.

Terwyl dit in die baarmoeder is, ontvang die embrio van 'n koei of perd voeding deur die _____ wat met die moeder se liggaam verbind is.

'n (lewensiklus) beskryf hoe voortplanting plaasvind en wys die manier waarop 'n plant of dier verander soos wat dit groei.

'n Hoender- en slangembrio het 'n (eierlêende) tipe draagtyd.

'n Hondjie of katjie word (lewendig gebore) vanuit die baarmoeder van die vroulike dier.

Terwyl dit in die baarmoeder is, ontvang die embrio van die koei of perd voeding deur die (naelstring) wat met die moeder se liggaam verbind is.

Die lewensiklus van die hond

Rangskik die meegaande illustrasies in die korrekte volgorde. Skryf die nommers 1 - 4 in die volgorde waarin die illustrasies moet wees.

Beskryf die verskillende stadiums in die lewensiklus van 'n kat en die prosesse wat daarin plaasvind in die ruimte hieronder. Jy mag tekeninge gebruik om jou werk te illustreer, maar dit sal nie geassesseer word nie.

Draagtyd: die katjies ontwikkel binne-in die wyfiekat se baarmoeder.

Groei en ontwikkeling: wanneer die lewendige katjiese gebore word, is hulle blind en drink aan hulle ma. Na omtrent 6 weke verlaat hulle die moederkat en groei en ontwikkel verder op hulle eie.

Volwassewording: die katjie groei en word volwasse. Dit verander, maar die basiese liggaamsvorm bly dieselfde.

Volwasse voortplanting: die kat bereik volwassenheid en kan voortplant.

Wanneer gaan 'n dier dood?

'n Dier kan op enige stadium van sy lewensiklus doodgaan.

Hoekom dink jy het die getalle van sekere plantspesies afgeneem in gebiede waar diere soos sjimpansees, oerangoetangs, neushoringvoëls, papegaaie en ander eksotiese voëls deur mense uitgeroei is?

Hierdie diere versprei die plante se sade en as hulle verwyder word, kan die sade nie voldoende ontkiem om te groei en ontwikkel soos wat dit nodig is nie.

Watter moontlike gevare hou onkruiddoders, gifstowwe en besoedeling vir plante en diere in?

Hierdie vraag is bedoel om leerders te boei en vereis dat hulle insig toon in die negatiewe impak van die mens op die omgewing. Leerders se antwoorde sal verskil, maar hulle moet hierdie insig toon.

Metale en nie-metale

Hoe weet ons of iets van 'n metaal of van 'n nie-metaal gemaak is?

Hoe besluit ons watter materiaal om te gebruik wanneer ons iets wil maak of bou?

Bekendstelling van die onderwerp

Die eerste belangrike boodskap van hierdie eenheid is dat doel voor keuse van materiaal kom. Wanneer ons weet wat die doel van 'n spesifieke produk is wat ons wil vervaardig, kan ons besluit watter eienskappe die boumateriaal moet hê, en ons kan dan 'n materiaal kies wat daardie eienskappe besit.

In die eerste eenheid van Materie en Materiale onderskei ons tussen materiale wat metaalagtig is en die wat nie metaalagtig is nie. Alhoewel dit nie 'n formele definisie is nie, groepeer ons alles wat nie metaalagtig is nie saam in die kategorie van nie-metale. Ons maak die onderskeid tussen metale en nie-metale op grond van die materiaal se eienskappe. Dit is dus belangrik om van die begin af 'n goeie begrip van die term eienskappe te hê.

Jy kan begin met 'n gesprek oor die bou van iets nuuts (soos die voorbeeld van die hondehok hieronder), en die gesprek dan lei na eienskappe deur vrae te vra oor die maniere hoe die voorwerp gebruik sal word.

Ons sal in hierdie hoofstuk leer van metale en nie-metale. Onthou jy dat ons van materiale geleer het in Graad 4? Metale en nie-metale is twee verskillende klasse van materiale. Elke klas het sy eie unieke eienskappe. Eienskappe is daardie dinge wat spesiaal of eie is aan 'n voorwerp of 'n materiaal. Ons kan die eienskappe van 'n materiaal gebruik om te beskryf hoe dit is. Ons kan byvoorbeeld sê dat 'n eienskap van 'n gas is dat dit saamgepers kan word.

Wanneer ons 'n nuwe produk wil maak ('n gebou of 'n stuk gereedskap of enige soort voorwerp), moet ons eers besluit wat die doel van daardie produk sal wees. Miskien wil ons 'n stuk gereedskap maak om in die tuin mee te grawe, of 'n hondehok vir ons nuwe hondjie. Die doel van die produk sal ons help om te besluit watter materiale die beste sal wees om dit mee te maak.

Wat sou die beste materiaal wees vir die maak van 'n stuk gereedskap om mee te grawe? Ons sou sekerlik gereedskap benodig wat sterk en duursaam is, iets met 'n skerp rand waarmee ons deur die grond kan sny wanneer ons daarin grawe.

Watter materiaal sou geskik wees om 'n hondehok te maak wat koel is in die somer en warm in die winter?

Hout

Watter materiaal sou jy kies om 'n graaf te maak om in die tuin mee te grawe?

Metaal of harde plastiek

Die volgende aktiwiteit handel oor die dinge waaraan ons dink wanneer ons materiale vir 'n spesifieke doel kies. In hierdie geval is die doel om 'n huis te bou.

Die keuse van materiale om 'n huis te bou

Die doel van hierdie aktiwiteit is dat leerders sal ontdek dat daar baie opsies is wanneer materiale vir 'n spesifieke taak gekies moet word, en dat omstandighede mag voorskryf watter materiaal die beste keuse sou wees. So byvoorbeeld word daar van leerders verwag om te sê watter materiaal (sinkplaat of hout) die beste keuse sou wees vir 'n huis by die see. Hulle moet aangemoedig word om aspekte soos korrosie (wat later meer breedvoerig bespreek gaan word) en hitte-geleiding (ook later bespreek) in ag te neem, wat hout die beter keuse maak. Beskikbaarheid en koste is ook aspekte wat in die gesprek aangeraak kan word. Hoe beskikbaar is sinkplaat teenoor hout?

INSTRUKSIES:

Wanneer ons 'n materiaal vir ‘n sekere doel kies, soek ons 'n materiaal met die regte eienskappe vir die taak. Kyk na die twee prentjies van huise hieronder.

Kan jy sien dat huis A en huis B van verskillende materiale gemaak is?

Beantwoord die volgende vrae.

VRAE:

Watter materiaal is gebruik om huis A te bou?

Huis A is van sinkplaat (blik/metaal) gemaak.

Watter materiaal is gebruik om huis B te bou?

Huis B is van hout gemaak.

Watter een sou jy kies as jy 'n huis by die see moes bou, huis A of huis B?

Huis B

Onderwysersnota: Huis B is die beter keuse, maar huis A is nie verkeerd nie. Lees die voorgestelde antwoord op die volgende vraag om te sien hoekom B die beter keuse is.

Skryf 'n rede neer waarom jy eerder hierdie huis by die see sou bou as die ander een.

Metaalvoorwerpe roes gewoonlik in die nat, souterige lug naby die see. Daarom is 'n sinkplaathuis 'n swak keuse. Metale is ook goeie geleiers van hitte, en daarom sal die sinkhuis binne koud wees wanneer die buite-temperatuur koud is, en binne warm wees wanneer die weer warm is.

Onderwysersnota: Huis B (die houthuis) sou die beste keuse wees, met dien verstande dat hout goedkoop beskikbaar is. Mense bou dikwels sinkhuise omdat dit die goedkoopste beskikbare materiaal is.

Skryf ten minste nog drie ander materiale neer wat gebruik kan word om 'n huis te bou.

Bakstene, riete, beton, harde plastiekplate (enige duursame, waterdigte materiaal sal geskik wees.)

Ons het gekyk na verskillende tipe materiale wat gebruik kan word om `n huis te bou. Ons het gesien dat, afhangende van waar die huis gebou word, ons verskillende tipes materiale sal moet gebruik. Kom ons kyk nou na die eienskappe van material, spesifiek metale en nie-metale.

Eienskappe van metale

In hierdie afdeling sal leerders die eienskappe van metale en materiale wat nie metaalagtig is nie (sogenaamde 'nie-metale'), ondersoek en onderskei. As 'n inleiding tot die onderwerp en verwante aktiwiteite, kan jy hulle aandag vestig op metaalagtige en nie-metaalagtige voorwerpe in die klas, of in prentjies.

Verklaring van die nuwe woorde wat in hierdie afdeling gebruik word, en wat met metale verband hou.

Eienskappe: Die woorde wat ons gebruik om 'n sekere tipe materie, 'n materiaal of selfs 'n voorwerp, te beskryf, byvoorbeeld 'n eienskap van gasse is dat hulle saamgepers kan word.

Metaal: 'n Blink vaste stof wat hitte of elektrisiteit kan gelei, en tot plate of draad gevorm kan word.

Glans/glansend: Die 'blink' wat ons sien wanneer lig vanaf die oppervlak van 'n metaalvoorwerp soos 'n sleutel of muntstuk weerkaats word. Ons sê dat metale 'glansend' is.

Dig: Digte materiale het baie deeltjies wat baie naby mekaar saamgepak is. Minder digte metale het minder deeltjies wat saamgepak is. Wanneer ons 'n metaalteelepel met 'n platiekteelepel van dieselfde groote en vorm vergelyk, is die metaalteelepel swaarder omdat metaal digter as platiek is. NB: Moenie na digte voorwerpe verwys as 'swaar' en minder digte voorwerpe as 'lig' nie. Dit skep 'n wanopvatting dat digtheid dieselfde beteken as massa. Digtheid is die massa per volume-eenheid. Massa beïnvloed dus digtheid, maar dit is nie dieselfde as digtheid nie. Verduidelik dit eerder as hoe naby die deeltjies in 'n stof aan mekaar gepak is, wat beide massa en volume behels. Hoe meer deeltjies in 'n spesifieke grootte/vorm kan inpas, hoe digter sal die voorwerp wees.

Smeebaar: Smeebare materiale kan in verskillende vorme geslaan word sonder dat hulle breek. As 'n eenvoudige voorbeeld kan jy daaraan dink om 'n papierspeld na 'n nuwe vorm te buig.

eienskap

metaal

glans/glansend

dig

smeebaar

rekbaar

Kom ons kyk na die eienskappe van metale. 'n Eienskap is 'n woord wat gebruik word om 'n materiaal of voorwerp te beskryf, en dit vertel ons iets daarvan.

Metale is gewoonlik blink. Die blink wat ons sien wanneer lig van die oppervlak van 'n metaal weerkaats word, word die glans van die metaal genoem.

Die meeste metale is hard en voel swaar.

Ons sê dat metale dig is omdat hulle deeltjies styf saamgepak is.

Metale gelei dikwels, maar nie altyd, elektrisiteit en hitte baie goed. (Volgende kwartaal sal jy meer oor elektrisiteit leer. In Graad 6 sal jy leer oor metale as geleiers van elektrisiteit.)

Metale is smeebaar (hulle kan in plat plate gevorm word) en hulle is rekbaar (dit beteken dat hulle getrek kan word om dun draad te maak).

Die meeste metale kan tot hoë temperature verhit word sonder om te smelt of van vorm te verander, wat een van die redes is waarom potte en panne van metaal gemaak word. Kan jy aan enige ander redes dink hoekom potte en panne van metaal gemaak word?

Metale word uit die aarde gemyn. Jy sal meer hiervan leer in 'n ander vak, naamlik Sosiale Wetenskappe.

Hier kan die gesprek in só 'n rigting gestuur word dat leerders besef dat wanneer kos gaargemaak word, ons die buitekant van die kastrol verhit, maar dat die kos aan die binnekant van die kastrol kook. Dit beteken dat die hitte wat die kos laat kook, deur die metaal beweeg. Sal hitte op dieselfde manier deur plastiek beweeg? Nee, die plastiek sal smelt. Sal hitte op dieselfde manier deur hout beweeg? Nee, die hout sal brand.

Moenie bekommerd wees nie! Hierdie is nuwe, groot woorde, maar hier is 'n aktiwiteit waarin ons 'n paar van die eienskappe van metale kan ondersoek. Ons sal ons waarnemingsvaardighede (kyk, luister en aanraak) gedurende hierdie ondersoek gebruik.

Hier mag 'n opmerking oor waarnemingsvaardighede toepaslik wees. Wat is waarnemingsvaardighede? Wat beteken dit om iets waar te neem? Verwys waarneming net na dinge wat ons kan sien? Nee, ons kan ook geluide waarneem (hoor), reuke waarneem (ruik), teksture waarneem (voel) en geure waarneem (proe). Leerders mag dit moeilik vind om dit wat hulle waarneem te verwoord. Moedig hulle aan om woorde te vind om neer te skryf, of om te sê wat hulle sien, hoor, ruik, voel en proe. Dit sal hulle help om hul wetenskaplike woordeskat uit te brei.

Wat is die eienskappe van metale?

Hierdie aktiwiteit is ideaal vir klein groepies. Leerders kan hul waarnemings in die groep bespreek, en die tabel van waarnemings saam invul. Leerders mag hulp benodig om woorde te vind om hul waarnemings te beskryf. Om hierdie rede word 'n woordelys verskaf, maar leerders word ook aangemoedig om hul eie woorde te gebruik. Aangesien hierdie 'n ondersoek is, is daar geen korrekte of verkeerde antwoorde nie, solank leerders hul antwoorde met hul eie waarnemings kan staaf. Leerders behoort eerder aangemoedig te word om vrylik te ontdek, en dan beskrywende woorde aan hul waarnemings te koppel. Aan die einde van beide ondersoeke (Die eienskappe van metale en Die eienskappe van nie-metale) behoort hulle daartoe in staat te wees om 'n lys van die algemene eienskappe van metale en nie-metale, soortgelyk aan die lyste wat aan die einde van hierdie eenheid gegee word, saam te stel.

Tom het 'n probleem en 'n vraag geïdentifiseer - hy wil die eienskappe van metale ervaar. In 'n wetenskaplike ondersoek wil ons 'n vraag beantwoord of iets uitvind.

Wat sal jy graag met hierdie ondersoek wil uitvind? (Ons noem dit die doel van die ondersoek.)

MATERIALE:

munte

metaallepel

metaalpotloodskerpmaker

metaalspyker of -skroef

papierspeld of duimspyker

speld

staalwol

metaalbotteldoppie

METODE:

'n Paar metaalvoorwerpe is voor jou geplaas. Let op al die verskillende vorms. Skryf die naam van elke voorwerp in die tabel hieronder neer.

Hou elke voorwerp in jou hand. Voel dit warm of koud? Grof of glad?

Kyk mooi na elke voorwerp. Is dit blink of dof? Kan jy sy kleur beskryf?

Laat elke voorwerp op die grond val, of tik daarteen. Watter soort geluid maak dit?

Skryf jou waarnemings in die tabel hieronder neer (jy mag van die woorde in die lysie hieronder gebruikmaak, of jy mag jou eie woorde gebruik).

blink, dof, grof, hard, glad, maak 'n klingel-geluid, koud, warm, swaar, onbuigbaar, skerp, buigbaar, sag, lig

WAARNEMINGS:

Naam van die voorwerp

Hoe die voorwerp voel as ek daaraan raak

Hoe die voorwerp lyk

Die geluid wat dit maak as dit getik of laat val word

GEVOLGTREKKING:

Wat het jy geleer uit die ondersoek van die eienskappe van metale?

Kwik is die enigste metaal wat 'n vloeistof is by kamertemperatuur.

Onthou jy toe ons na die twee verskillende huise gekyk het wat van sinkplaat en hout gemaak is? Metale word gebruik om voorwerpe te maak op grond van die eienskappe wat hulle het.

Die eienskappe van metale maak hulle bruikbaar om dinge mee te maak

INSTRUKSIES:

Noudat jy die eienskappe van metale ondersoek het, kyk na die volgende foto’s van verskillende voorwerpe wat van metaal gemaak is.

Beantwoord die vrae oor elke voorwerp.

'n Metaalkastrol. http://www.flickr.com/photos/txberiu/2608488360/

Beskryf die eienskappe van die metaal waarvan die kastrol gemaak is.

Die kastrol is blink, sterk, hard, gelei hitte, en smelt net by baie hoë temperature

Waarom is sommige van die eienskappe nuttig vir die funksie van die kastrol?

Om sterk en hard te wees is nuttig omdat die kastrol kos moet kan hou en jy wil nie hê dit moet breek of kraak as jy dit te hard op 'n oppervlak neersit nie. Die metaal gelei hitte wat nuttig is vir die kook van kos (hitte-geleiding van metale word eers in die volgende hoofstuk bekendgestel, maar dit kan hier genoem word). Maar die kastrol sal ook nie smelt nie, want metale smelt net by baie hoë temperature, veel hoër as die hoogste temperatuur wat die stoof kan bereik.

'n Doringdraadheining.

Die heining in die volgende foto is van metaaldraad gemaak. Watter eienskap van metaal laat toe dat ons hierdie doringdraadheining van metaal kan maak?

Metaal is smeebaar, wat beteken dit kan in dun drade gevorm word sonder om te breek. Dit is hoekom ons doringdraad kan maak.

'n Skroefsleutel wat van metaal gemaak is.

Watter eienskappe het 'n skroefsleutel nodig om gebruik te word om boute vas te draai?

Die skroefsleutel moet hard en sterk wees.

Hoe help die eienskappe van metale met die funksie van 'n skroefsleutel?

Die metaal is sterk en hard en die skroefsleutel moet ook sterk en hard wees. Die metaal sal nie breek wanneer 'n bout vasgedraai word nie.

Indien die skroefsleutel van plastiek gemaak was, dink jy dit sou ook so goed gewerk het? Hoekom?

'n Plastiekskroefsleutel sou nie so goed gewerk het nie, want dit sou maklik breek. Plastiek is nie so sterk of hard soos metaal nie.

Munte word van verskillende metale gemaak.

Waarom dink jy word munte van metale gemaak?

Omdat metale hard en sterk is. Munte moet hard en sterk wees omdat hulle dikwels in 'n beursie is waar hulle teen ander munte stamp, hulle word in masjiene soos parkeermeters gesit, hulle word hard op toonbanke neergesit wanneer daar vir iets betaal word. Al hierdie aksies vereis dat munte duursaam moet wees en nie maklik moet breek nie. Munte word daarom van metaal gemaak.

'n Tenk wat van sinkplaat gemaak is.

Hierdie struktuur is van sinkmetaalplate gemaak. Watter eienskap van 'n metaal laat mense toe om metaalplate soos hierdie te maak?

Metale is smeebaar, wat beteken dit kan gehamer en gevorm word tot dun metaalplate.

Goud is smeebaar genoeg dat slegs 1 gram goud gehamer kan word om 'n plaat van 1 vierkantmeter in grootte te vorm. Goud kan ook so dun gemaak word dat dit deurskynend lyk!

Ons het gesê dat metale blink (hulle het glans). Maar soms wanneer 'n metaal oud word, word dit dof. As iets dof is, het dit sy glans verloor. Daar is maniere om metale weer blink te maak.

Hoe kan vuil kopermunte skoongemaak word?

Die doel van hierdie aktiwiteit is dat leerders maniere ondersoek om metale weer blink te maak - moenie sommer vir hulle voorsê wat om te doen nie, maar laat hulle liewer self ondersoek instel en self uitvind. Nadat hulle die aktiwiteit voltooi het, kan hulle dit dan neerskryf. Materiale om klas toe te bring is ou lappe, Brasso, munte, ou kastrolle, 'n bak water. Probeer ou dowwe metaalvoorwerpe saambring skool toe, veral ou metaalkastrolle wat jy by die huis mag hê. Plaas die voorwerpe voor die kinders en vra hulle om die beste manier te vind om die metaalvoorwerpe weer blink te kry. Laat hulle toe om te vergelyk deur te vryf met 'n lap, te vryf met 'n lap in water gedoop, en te vryf met 'n lap met 'n bietjie Brasso daarop.

INSTRUKSIES:

In hierdie aktiwiteit sal jy nie 'n lys materiale en 'n metode gegee word om te volg nie.

Jy sal eerder in hierdie aktiwiteit jou eie stappe moet uitdink om die vraag te beantwoord.

Jou onderwyser sal verskillende voorwerpe voor jou of die klas plaas.

Eksperimenteer met die voorwerpe om te sien hoe jy die vraag vir hierdie ondersoek op die beste manier kan beantwoord.

VRAE:

Wat is die vraag wat jy probeer beantwoord het in hierdie ondersoek?

Hoe kan jy 'n metaalvoorwerp weer blink kry? Hoe kan jy vuil kopermunte of kastrolle skoonmaak?

Skryf die lys materiale neer wat jy vir hierdie aktiwiteit nodig gehad het. Skryf dit puntsgewys neer.

lappe

Brasso

munte

ou kastrolle

'n bak water

Verbeel jou dat jy die Thunderbolt Kids moet vertel hoe om hierdie aktiwiteit te doen om jou vraag te beantwoord. Skryf die stappe wat gevolg moet word om hierdie aktiwiteit te doen hieronder neer. Gebruik jou ervaring van eksperimentering met die voorwerpe om 'n metode vir hierdie aktiwiteit te ontwikkel. Onthou om die stappe in die metode te nommer.

Assesseer die leerder se vermoë om dit wat hulle gedoen het op te teken en kort, bondige sinne te skryf. Jy sou hulle dalk met die eerste stap kon help, afhangende van wat in die klas gedoen is. Dit sou byvoorbeeld kon wees: "Ondersoek 'n ou, dowwe metaalvoorwerp soos 'n muntstuk of ou kastrol", dan is stap 2 "Vryf 'n kolletjie op die oppervlak van die voorwerp met 'n lap om te sien of jy dit weer blink kan maak", dan stap 3 "Doop die lap in water en vryf die voorwerp op 'n ander plek, of vryf 'n ander muntstuk", en stap 4 "Gooi 'n bietjie Brasso op die lap en vryf die voorwerp op 'n ander plek op sy oppervlak. Laat die Brasso droogword en poleer dit dan", ens.

Wat kan jy aflei was die beste en vinnigste manier om dowwe metaal weer blink te maak?

Iets oor die feit dat die vryf met 'n lap en Brasso die beste manier is om 'n dowwe metaalvoorwerp weer blink te maak.

Eienskappe van nie-metale

Verklaring van nuwe woorde in hierdie afdeling

Dof: Dof is die teenoorgestelde van blink. Wanneer 'n oppervlak blink is, is dit soos 'n spieël. 'n Voorbeeld van dofheid sou papier of jou skoolhemp kon wees. NB: Die weerkaatsing van lig word nie op hierdie vlak bespreek nie, maar dofheid kan gedefinieer word as die verstrooide weerkaatsing van lig vanaf 'n oppervlak. Lig word uniform vanaf 'n blink oppervlak weerkaats, byvoorbeeld vanaf 'n spieël.

Bros: Bros materiale kraak of breek maklik. Glas is bros, en so ook klei (erdewerk).

Isolator: Isolators is materiale wat die vloei van hitte (termiese isolators) of elektrisiteit (elektriese isolators) verhinder. Glas, porselein, erdewerk en sommige plastiek is voorbeelde.

nie-metaal

dof

bros

isolator

Nie-metale is materiale wat nie dieselfde eienskappe as metale het nie.

Nie-metale is nie blink nie, maar is geneig om dof te wees.

Baie nie-metale is nie buigbaar nie, maar bros. Dit beteken dat hulle sal breek as ons hulle met genoeg krag probeer buig.

Nie-metale gelei nie elektrisiteit of hitte goed nie. Ons noem hulle isolators. Kan jy aan 'n rede dink hoekom potte en panne dikwels plastiek- of houthandvatsels het?

Die gesprek kan gekoppel word aan 'n vroeëre gesprek waarin leerders gehelp is om te ontdek dat metale goeie geleiers van hitte is ('wanneer ons kos gaarmaak, verhit ons die buitekant van die kastrol, maar die kos kook aan die binnekant'). Dit beteken dat hitte ook langs die handvatsel van die kastrol of pan kan beweeg, en ons hande kan brand. Sal hitte op dieselfde manier deur hout of plastiek beweeg? Nee, plastiek of hout tree as isolator op om ons hande teen die hitte te beskerm. Hierdie materiale gelei hitte nie goed nie. Leerders kan ook daaraan herinner word dat 'n warm kastrol of pan ook met'n dik lap of oondhandskoen hanteer kan word om die hande te beskerm. Lap gelei hitte ook nie goed nie.

Hierdie ketel is van metaal gemaak en het 'n plastiekhandvatsel.

In die volgende aktiwiteit gaan ons sommige van die eienskappe van nie-metale ondersoek. Ons sal die nie-metale op dieselfde manier toets en waarneem as wat ons die metale in die vorige aktiwiteit getoets het. Dit is sodat ons metale en nie-metale later kan vergelyk.

Die eienskappe van nie-metale

Hierdie aktiwiteit is ideaal vir klein groepies. Leerders kan hulle waarnemings in die groep bespreek, en die tabel van waarnemings saam invul. Leerders mag hulp nodig hê om woorde te vind om te beskryf wat hulle waarneem. Om hierdie rede word 'n woordelys verskaf, maar leerders word ook aangemoedig om hulle eie woorde te gebruik. Aangesien hierdie 'n ondersoek is, is daar geen korrekte of verkeerde antwoorde nie. Leerders behoort aangemoedig te word om vrylik te ontdek, en dan beskrywende woorde aan hul waarnemings te koppel. Aan die einde van beide ondersoeke (Die eienskappe van metale en Die eienskappe van nie-metale) behoort hulle daartoe in staat te wees om 'n lys van die algemene eienskappe van metale en nie-metale saam te stel, soortgelyk aan die lyste wat aan die einde van hierdie eenheid gegee word.

DOEL: Wat wil jy uitvind deur hierdie ondersoek te doen?

Ek wil meer uitvind oor die eienskappe van nie-metale.

MATERIALE:

papier of karton

watte

materiaal (lap)

plastieklepel

kurk

spons

stuk bordkryt

klein, sterk glas (leerders moet hierdie nie op die vloer laat val nie)

METODE:

'n Paar nie-metaal voorwerpe is voor jou geplaas. Skryf die naam van elke voorwerp in die tabel hieronder neer.

Hou elke voorwerp in jou hand. Voel dit warm of koud? Grof of glad?

Kyk mooi na elke voorwerp. Is dit blink of dof? Kan jy sy kleur beskryf?

Laat elke voorwerp op die grond val, of tik daarteen. Watter soort geluid maak dit?

Skryf jou waarnemings in die tabel hieronder neer (jy mag van die woorde in die lysie hieronder gebruikmaak, of jy mag jou eie woorde gebruik).

blink, dof, grof, hard, glad, maak 'n klingel-geluid, koud, warm, swaar, onbuigbaar, skerp, buigbaar, sag, lig

WAARNEMINGS:

Vul die waarnemings van jou ondersoek van verskillende nie-metale hieronder in.

Naam van die voorwerp

Hoe die voorwerp voel as ek daaraan raak

Hoe die voorwerp lyk

Die geluid wat dit maak as dit getik of laat val word

Vergelyking van metale en nie-metale

Wat het ons van die eienskappe van metale en nie-metale geleer? Ons is nou gereed om die eienskappe van metale en nie-metale te vergelyk. Lees deur die twee lyste hieronder. Stem jy saam met die eienskappe wat gelys is? Is daar ander eienskappe wat jy sou wou byvoeg?

Metale is (meestal):

solied en sterk;

smeebaar en rekbaar (dit beteken dat hulle in verskillende vorms gekap en getrek kan word);

blink of silwerig (glansend), veral wanneer hulle nuut is; en

koud met aanraking.

Nie-metale:

kan sag of buigbaar wees, soos rubber;

kan hard en bros wees, soos glas;

het nie 'n silwerige (blink) voorkoms nie, maar is geneig om dof te vertoon;

kan in verskillende kategorieë gegroepeer word (keramiek, hout, rubber, plastiek, glas, ens.); en

voel gewoonlik nie koud of warm nie.

Elke soort materie het sy eie stel eienskappe.

"Blink", "bros", "smeebaar” en "dig" is almal voorbeelde van die eienskappe van materiale. Daar is nog baie meer voorbeelde.

Metale en nie-metale het verskillende eienskappe.

Metale is bruikbaar as gevolg van hul eienskappe.

Metale word uit die aarde gemyn.

Wat beteken die woord "eienskap"?

Eienskappe is die dinge wat eie is aan 'n voorwerp of materiaal. Die eienskappe van 'n materiaal vertel ons hoe dit is.

Hoe kan ons sê of iets van metaal gemaak is?

Voorwerpe wat van metaal gemaak is, is blink en hard en kan soms swaar voel.

Wat beteken dit om ons 'waarnemingsvaardighede' te gebruik?

Waarnemingsvaardighede is kyk, luister en voel. Ruik en proe is ook vorms van waarneming.

Beplan 'n ondersoek waarin jy probeer bepaal of 'n voorwerp van metaal of nie-metaal gemaak is. Jy hoef nie die benodigde materiale en apparate neer te skryf nie. Skryf eerder 'n paragraaf oor die verskillende toetse wat jy gaan doen om te bepaal of iets van metaal of van nie-metaal gemaak is.

Leerders moet hulle ondervinding van die ondersoeke van die eienskappe van metale en nie-metale in hierdie hoofstuk, asook die ontwerp van hul eie ondersoek met Brasso en dowwe metale, hier gebruik. Hulle moet 'n paar toetse verduidelik en die resultaat van die toets sal aandui of dit 'n metaal of nie-metaal is. Hulle kan byvoorbeeld 'n voorwerp op die vloer laat val om te sien of dit bros is of nie (nie alle nie-metale is egter bros nie), hulle kan kyk of die oppervlak dof (nie-metaal) of blink (metaal) is, hulle kan kyk of die voorwerp sterk en hard is (metaal) of sag en buigbaar (nie-metaal). Dit is egter belangrik om daarop te wys dat jy nie net een van hierdie toetse kan doen om 'n gevolgtrekking te maak nie, aangesien daar uitsonderings kan wees. Plastiek, byvoorbeeld, is hard en glad soos 'n metaal, maar dit is bros. Leerders moet dus meer as een toets doen om 'n gevolgtrekking te kan maak. Dit word in die volgende vraag verder ondersoek.

Soms is dit nie genoeg om slegs een eienskap te gebruik om 'n voorwerp of materiaal as 'n metaal of nie-metaal te klassifiseer nie. Byvoorbeeld, plastiek is buigbaar en sterk, maar maak dit hiervan 'n metaal? Die antwoord is nee. Nog 'n voorbeeld is glas. Glas is ook hard, maar is dit sterk? Watter ander eienskappe het glas wat dit 'n nie-metaal maak en nie 'n metaal nie?

Glas is nie sterk nie, want dit is bros en kan maklik kraak en breek. Dit is nie blink soos 'n metaal nie, en kan ook nie in plat plate gehamer of in dun drade getrek word nie (dit is nie smeebaar of rekbaar nie).

Gebruike van metale

Hoe kan ons die spesiale eienskappe van metale (magnetisme, elektriese- en termiese geleiding) tot ons voordeel gebruik?

Watter bykomende eienskappe van metale maak hulle so geskik vir gebruik in items soos juweliersware, muntstukke, geboue, motorvoertuie, meubels en kombuisgereedskap?

Bekendstelling van die eenheid

Hierdie eenheid behandel addisionele eienskappe van metale, soos magnetiese eienskappe, geleiding en korrosie. Een manier om hierdie eenheid in te lei sal wees om 'n gesprek oor magnete te hê; dit kan 'n demonstrasie insluit van magnete wat mekaar aantrek. Jy kan studente vra om voorbeelde te noem waar magnete in die alledaagse lewe gebruik word (yskasmagnete, magnetiese kasdeure, magnetiese stroke in die deure van ys- en vrieskaste, magnetiese speelgoed, ens.). Hulle kan gevra word om te voorspel of 'n metaalvoorwerp (byvoorbeeld 'n sleutel) na 'n magneet aangetrek sal word, en dit kan deur 'n demonstrasie gevolg word. Die voorspelling kan met 'n nie-metaalagtige voorwerp soos 'n stuk bordkryt of plastiek herhaal word.

Ons het geleer dat wanneer ons iets nuuts wil maak, ons eers moet besluit wat die doel van die produk sal wees. Aangesien ons van Materie en Materiale leer, kom ons neem aan dat die produk 'n stuk gereedskap of enige ander tipe voorwerp sal wees wat 'n taak vir ons sal verrig. Wanneer ons eers besluit het wat die doel van die voorwerp sal wees, kan ons 'n materiaal met die regte eienskappe vir die taak kies.

Spesiale eienskappe van metale

In hierdie hoofstuk gaan ons leer van sommige van die gebruike van metale. Die eienskappe van metale maak hulle geskikte stowwe vir baie verskillende voorwerpe. Ons gaan binnekort 'n paar spesiale eienskappe van metale waaroor ons nog nie voorheen gedink het nie, ondersoek.

Metale en magnete

gelei

magneties

roes

korrosie

aanslag

Het jy al ooit met magnete gespeel? Het jy agtergekom dat metale mekaar en ook sekere ander metaalvoorwerpe aantrek?

In die volgende aktiwiteit sal ons magnetisme ondersoek en ons bevindinge in 'n tabel neerskryf.

Leer oor magnetisme

Hierdie ondersoek help leerders ontdek dat magnetisme 'n unieke eienskap van metale is. Sommige metale word deur 'n magneet aangetrek, maar nie-metale word oor die algemeen nie deur magnete aangetrek nie. Een van die grootste wanopvattings wat leerders het is dat alle metale magneties is. Die aktiwiteit wat na die ondersoek kom, sal hulle help om te ontdek dat dit nie waar is nie.

Jy moet probeer om ten minste een nie-magnetiese metaalvoorwerp in te sluit sodat leerders kan ontdek dat nie alle metale deur 'n magneet aangetrek word nie. Aluminium (byvoorbeeld tinfoelie), sink of koper val in hierdie kategorie. Die rede waarom Suid-Afrika se kopermunte deur die magneet aangetrek word, is omdat hulle van yster gemaak (wat natuurlik deur 'n magneet aangetrek word) en met 'n dun lagie koper aan die buitekant bedek word.

MATERIALE:

Metaalvoorwerpe: munte, lepel, metaalpotloodskerpmaker, spyker of skroef, skuifspeld, duimspyker, speld, staalwol, ens.

Nie-metaalvoorwerpe: papier of karton, watte, materiaal, plastieklepel, kurk, spons, stuk bordkryt, klein glas

Magneet

INSTRUKSIES:

Sorteer die voorwerpe voor jou in twee groepe: metale aan die een kant en nie-metale aan die ander kant.

Skryf die name van die metaalvoorwerpe in die kolom "Metaalvoorwerpe" in die tabel hieronder.

Skryf die name van al die nie-metaalvoorwerpe in die kolom "Nie-metaalvoorwerpe" in die tabel hieronder.

Hou elke voorwerp naby aan die magneet om te kyk of dit deur die magneet aangetrek word of nie.

Skryf jou waarnemings in die tabel hieronder neer.

Metaalvoorwerpe

Word die voorwerp deur die magneet aangetrek? Antwoord JA of NEE

Nie-metaalvoorwerpe

Word die voorwerp deur die magneet aangetrek? Antwoord JA of NEE

VRAE:

Gebruik die inligting in jou tabel om te besluit of die volgende stellings waar of onwaar is. As die stelling waar is, moet jy 'n kruisie (X) in die WAAR-kolom trek. As die stelling onwaar is, trek 'n kruisie (X) in die ONWAAR-kolom

Stelling

WAAR

ONWAAR

Al die metaalvoorwerpe word deur die magneet aangetrek.

Sommige van die metaalvoorwerpe word deur die magneet aangetrek.

Sommige van die metaalvoorwerpe word nie deur die magneet aangetrek nie.

Sommige van die nie-metaalvoorwerpe word deur die magneet aangetrek.

Geen van die nie-metaalvoorwerpe word deur die magneet aangetrek nie.

Een van die Thunderbolt Kids op die voorblad van Materie en Stowwe vir hierdie kwartaal hou 'n magneet vas. Wie is dit en wat sit aan die magneet vas? Waarvan moet hierdie voorwerpe gemaak wees om deur die magneet aangetrek te word?

Tom hou 'n magneet vas met metaalspykers en skroewe gemaak van metaal (yster) sit daaraan vas.

Voltooi die volgende sinne deur woorde uit die raampie hieronder in te vul.

of the metal objects are attracted to the magnet, but of the non-metal objects are attracted to the magnet.

sommige, geen

Woordraampie

alle

sommmige

geen

Magnetisme is 'n baie interessante eienskap en om met magnete en stowwe te speel is pret! Is al die metale wat jy getoets het deur die magneet aangetrek?

Hier kan leerders daaraan herinner word dat sommige maar nie alle metale deur magnete aangetrek word. Net yster, kobalt en nikkel is magneties. Leerders hoef nie hierdie feit te ken nie, maar hulle moet weet dat net 'n paar metale magneties is. Baie toestelle en gereedskap word egter van yster gemaak, en daarom is baie van die metaalvoorwerpe om ons magneties.

In die volgende aktiwiteit gaan ons die magnetiese eienskappe van verskillende metale toets. Daar is ook 'n probleem wat Tom moet help oplos. Nadat jy die aktiwiteit gedoen het, kan jy hom dalk raad gee oor hoe om magnetisme te gebruik om die probleem op te los.

Gebruik magnetisme om die probleem op te los

Die aktiwiteit is ideaal vir klein groepe om te doen. Daar is heelwat leeswerk aangesien daar 'n klompie reëls dialoog ingesluit is. Hierdie reëls kan hardop gelees word deur twee leerders: een wat die rol van Tom speel en die ander een die rol van sy oom. Die groep kan saam die probleem oplos en Tom kan sy oplossing aan die einde van die aktiwiteit aan sy oom aanbied.

Dit is 'n goeie idee om te kyk of jy klein stukkies aluminium, koper en yster (of staal) kan kry wat in die ondersoek gebruik kan word. Sink kan ook gebruik word, aangesien dit nie deur die magneet aangetrek word nie. Merk die stukkies met etikette om aan te toon van watter soort metaal dit gemaak is.

Moenie Suid-Afrikaanse munte vir hierdie aktiwiteit gebruik nie. Die munte sal aangetrek word deur die magneet omdat dit van yster gemaak word en met 'n dun laag koper bedek is. Wanneer leerders ontdek dat die munte deur die magneet aangetrek word, kan hulle dalk die verkeerde gevolgtrekking maak dat koper deur 'n magneet aangetrek word. Dit is eintlik die yster binne-in wat magneties is.

MATERIALE:

Metaalstukke: yster, aluminium en koper

Magneet

Die probleem:

Tom hou daarvan om die skrootwerf te besoek waar hy allerhande stukke rommel soek om in sy uitvindings te gebruik. Sy oom besit die skrootwerf. Hy koop allerhande skrootmetaal wat hy dan aan 'n herwinningsmaatskappy verkoop. Die maatskappy betaal meer as die metaal volgens soort gesorteer is. Sy oom het 'n probleem. Hy weet nie hoe om die metaal te sorteer nie. Hy het op ‘n dag met Tom oor sy probleem gesels.

Oom: "Tom, ek het raad nodig. Ek weet jy is goed met uitvindings en jy hou van 'n uitdaging."

Tom: "Dis waar, Oom. Ek is dol oor 'n uitdaging! Wat is jou probleem? Miskien kan ek dit met wetenskap oplos."

Oom: "Ek het 'n groot hoop skrootmetaal wat ek moet sorteer. Ek weet daar is yster, aluminium en koper in die hoop, maar ek weet glad nie hoe om dit te sorteer nie! Yster en aluminium is albei metale en lyk baie dieselfde. Kan jy aan 'n manier dink om my te help om hulle te sorteer?"

Wat dink jy sal Tom se raad aan sy oom wees?

Leerders moet aangemoedig word om aan 'n paar oplossings te dink. 'n Moontlike oplossing kan wees om die metale volgens kleur te sorteer. Koper het 'n rooibruin kleur en die ander metale is silwerkleurig. Aluminium is ligter as yster. Soms is dit egter nie so maklik om tussen twee metale te onderskei op grond van relatiewe massa nie. (Aluminium is eintlik minder dig as yster, maar die konsep van digtheid is dalk te gevorderd vir leerders op dié vlak op dit te verstaan.) Yster is egter magneties, aluminium is nie. Dit beteken dat 'n magneet ysterstukke sal "optel", maar nie aluminiumstukke nie.

INSTRUKSIES:

'n Paar metaalstukke word voor jou neergesit. Vind die etiket op elke stuk metaal en lees die naam hardop. Gee elkeen in jou groep 'n kans om die name van die metale te sê.

Skryf die name van die metale in die tabel hieronder.

Kyk mooi na elke metaal. Lyk hulle dieselfde of is daar verskille? Kan jy die kleur van elke metaal beskryf? Skryf die kleur van elke metaal in die tabel hieronder neer.

Hou elke metaal naby die magneet. Trek 'n kruisie (X) in die kolom "Magneties" as die magneet die metaal aantrek. As dit nie deur die magneet aangetrek word nie, trek 'n kruisie (X) in die kolom "Nie-magneties".

Metaal

Kleur van die metaal

Magneties

Nie-magneties

Skryf in die spasie hieronder neer wat Tom se oom moet doen. (Dit sal die oom baie help as jy die instruksies oor hoe om die metaal te sorteer stapsgewys neerskryf.)

Leerders se lyste moet die volgende bevat:

Instruksies om die metale met 'n magneet te sorteer :

Haal al die rooibruin stukke metaal uit en sit dit op 'n hoop neer. Dit is die koper.

Toets die res van die metale met die magneet. As die metaal deur die magneet aangetrek word, is dit yster. Sit dit op 'n afsonderlike hoop.

Al die dele wat oorbly moet op 'n derde hoop gepak word. Dit is die aluminium.

Jy kan hierdie aktiwiteit uitbrei deur jou leerders te vra om 'n magnetiese arm te ontwerp waarmee 'n mens yster uit 'n hoop skrootmetaal kan lig. Afhangend van hoe vindingryk jou leerders is, kan die ontwerp op papier gedoen word, of hulle kan dit selfs bou van enige materiale wat hulle in die hande kan kry.

Nie alle metale is magneties nie. Ons het gesien hoe metale volgens hulle magnetiese eienskappe gesorteer kan word.

Metale en hitte

Ons hervat hier 'n vorige gesprek toe ons gepraat het oor wanneer ons kos kook. As ons die buitekant van die pot verhit, kook die kos aan die binnekant. Dit beteken dat die hitte wat die kos kook deur die metaal beweeg. In die ondersoek wat volg sal leerders kyk of hitte op dieselfde manier as in metaal deur plastiek en hout beweeg.

Ons gaan nou nog 'n spesiale eienskap van metale ondersoek. Maar eers 'n vraag: Hoe kook ons kos op die stoof? Ons sit kos in 'n metaalpot en dan maak ons die buitekant van die pot warm. Dit laat die kos binne-in kook. Hoe kom die hitte binne-in die pot? Die volgende aktiwiteit sal ons help om die vraag te antwoord.

Leer hoe warmte vloei (geleiding van warmte)

MATERIALE:

Houer (eenliter-joghurthouer, bottel of ‘n tweeliter-roomyshouer)

Warm water (nie kookwater nie)

Yskoue water

Metaallepel

Plastieklepel

Houtlepel ('n potlood of stok is ook geskik)

INSTRUKSIES:

Maak die houer vol warm water.

Sit die lepels in die warm water sodat hulle stele soos in die prent bo die oppervlak van die water uitsteek.

Woordraampie

Die drie lepels in 'n houer met warm water.

Los hulle vir 15 tellings in die water.

Voel om die beurt aan elke steel. Watter lepel voel die warmste? Skryf jou antwoord hieronder neer.

Die metaallepel voel die warmste.

Maak die houer leeg en spoel die lepels onder die kouekraan af.

Die lepels moet afgespoel word sodat hulle aan die begin van die ondersoek almal dieselfde temperatuur is.

Maak die houer vol yskoue water.

Sit die lepels in die yskoue water sodat hulle stele bo die oppervlak van die water uitsteek.

Los hulle vir 15 tellings in die water.

Voel om die beurt aan elke steel. Watter lepel voel die koudste? Skryf jou antwoord hieronder neer.

Die metaallepel voel die koudste.

VRAE:

Het die metaallepel warm gevoel nadat dit in die warm water gestaan het?

Ja. Dit het die warmste van al drie lepels gevoel.

Waar het die warmte (wat jy met jou vingers gevoel het) vandaan gekom?

Die warmte het van die warm water gekom.

Hoe het die warmte jou vingers bereik?

Die warmte het deur die metaal van die lepel beweeg.

Voltooi die sin. Skryf die hele sin uit.

Die lepel voel warm omdat die hitte van _____ na _____ vloei.

Die lepel voel warm omdat hitte van die water na my hand vloei.

Het die metaallepel koud gevoel nadat dit in die yskoue water gestaan het?

Ja. Dit het die warmste van al drie lepels gevoel.

Waar het die koue (wat jy met jou vingers gevoel het) vandaan gekom?

Leerders kan moontlik antwoord: Die koue het van die water gekom.

Onderwysersnota: Dit is die ideale geleentheid om jou leerders te help om te ontdek dat hitte vloei (nie koue nie!) en dit is daarom die warmte wat van die vingers na die koue lepel vloei wat maak dat ons koue voel. Wanneer die warmte vanuit ons vingers vloei, verloor ons vingers in werklikheid hitte en begin koud voel. Die warmte wat beweeg vanaf ons vingers na die koue lepel sal begin om die lepel te verhit.

Hoe het die koue by jou vingers gekom?

Warmte vloei van my vingers na die koue lepel toe. Dit is hoekom my vingers koud voel.

Voltooi die sin. Skryf die hele sin uit.

Die lepel voel koud omdat die hitte van _____ na _____ vloei.

Die lepel voel koud omdat die hitte van my vingers na die lepel vloei.

Watter stof (metaal, plastiek of hout) is die beste geleier van warmte?

Metaal is die beste geleier van warmte.

Metaal en korrosie

Die volgende afdeling ondersoek korrosie (roes), en kan deur 'n gesprek oor metaalvoorwerpe wat blink as hulle nuut is en dof word as hulle buite gelos word, ingelei word. Verskeie foto's is ingesluit om die gesprek te stimuleer. Die belangrike boodskap om oor te dra is dat roes 'n vorm van korrosie is. Net yster roes, maar baie ander metale kan ook korrodeer.

Het jy al gesien dat sommige metaalvoorwerpe blink as hulle nuut is, maar mettertyd verdwyn die blink en lyk hulle vaal en gevlek? Die motor in die prentjie was eens op 'n tyd blink en nuut, maar kyk hoe lyk dit nou. Dit is vol roes van lank buite in die reën staan.

'n Ou geroeste motor.

Roes het 'n rooibruin kleur en 'n growwe tekstuur. Roes is baie algemeen; dit is die produk wat vorm wanneer yster korrodeer. Tydens korrosie reageer yster met die suurstof in die lug of water om ysteroksied (die chemiese naam vir roes) te vorm. Roes is 'n soort korrosie, maar dit is nie die enigste soort nie.

Ander soorte korrosie sluit in:

Aanslag (kom voor op teepotte, skinkborde, trofeë en juweliersware van silwer)

Patina (die groen laag, ook bekend as groenspaan, wat ons soms op kopervoorwerpe sien)

Swart kolle wat op koper verskyn.

Aluminiumoksied (gryswit laag wat op aluminium vorm)

Kan jy sien dat hierdie ou eetgerei dof en aangeslaan is?

Kan jy die groen laag op die koper standbeeld sien?

ONDERSOEK: Leer oor korrosie (roes)

Die ondersoek is ideaal om in klein groepe te doen en moet oor 'n paar dae plaasvind. Op die eerste dag sit leerders ysterspykers in verskillende middels en neem waar hoe hulle oor 'n periode van vyf tot tien dae roes (afhangende van hoeveel tyd beskikbaar is). Die houers moet indien moontlik met kleefplastiek bedek word om te keer dat die water verdamp. Dit is belangrik dat die spykers in houer C so droog as moontlik gehou word. Leerders moet dus gewaarsku word om hulle net met droë hande te hanteer. Dit mag help om hulle aan te raai om altyd eers na die spykers in houer C te kyk voor hulle na die ander kyk. As enige van die inhoud van die houers uitstort, kan hulle bloot met dieselfde oplossing (water of soutwater) opgevul word.

DOEL: Om uit te vind hoe roes vorm

MATERIALE:

30 identiese ysterspykers

3 klein, skoon en droë houers (jogurthouers of polistireenkoppies)

kraanwater

soutwater (gemaak deur 10 teelepels sout in 'n liter kraanwater op te los)

kleefplastiek om die houers toe te maak

METODE:

Verdeel die spykers tussen die drie houers. Merk die houers A,B en C onderskeidelik.

Maak die eerste houer vol yskoue water.

Gooi genoeg kraanwater in houer A om die spykers heeltemal te bedek.

Gooi genoeg soutwater oor die spykers in houer B om hulle heeltemal te bedek.

Moet niks oor die spykers in houer C gooi nie.

Maak houers A en B met kleefplastiek toe.

Sit die houers op 'n veilige plek langs mekaar neer. Maak seker dit is êrens waar hulle ongestoord vir 'n paar dae kan staan.

Gaan elke dag die spykers in die houers na. Tel elke dag (verkieslik op dieselfde tyd elke dag) hoeveel spykers roes op hulle het. Maak seker dat jy dieselfde spykers terugsit in dieselfde houer nadat jy hulle ondersoek het. Doen dit vir tien dae.

Skryf jou resultate in die tabel hieronder neer.

RESULTATE:

Dag

Aantal geroeste spykers in die houer wat net water in het (A)

Aantal geroeste spykers in die houer met soutwater (B)

Aantal geroeste spykers in die houer met geen water in nie (C)

1

2

3

4

5

6

6

8

9

10

Gebruik die spasie hieronder om 'n lyngrafiek te trek van hoeveel spykers roes op hulle het na elke dag.

Wanneer leerders hulle grafieke trek moet hulle aangemoedig word om na te dink oor wat die afhanklike en die onafhanklike veranderlikes sal wees. Tyd (gemeet in dae in hierdie geval) sal die onafhanklike veranderlike wees en moet daarom op die horisontale (x-) as gemerk word. Verduidelik aan leerders dat die onafhanklike veranderlike die ding is wat jy beheer. Die aantal spykers met roes daarop moet op die vertikale (y-) as aamgedui word aangesien dit die afhanklike veranderlike is. Dit is omdat die hoeveelheid roes wat ontwikkel afhanklik is van die tyd wat die spykers in die houers gelaat word. Indien al drie grafieke op dieselfde stel asse geteken word, kan die grafieke vergelyk word. Die grafiek met die steilste helling (gradiënt) stel die toestande voor wat die bevorderlikste vir roes is. Dit kan moontlik moeilik wees om al drie grafieke op dieselfde asse te teken. Teken in daardie geval drie afsonderlike grafieke vir elkeen van die houers, maar gebruik dieselfde skaal. Op hierdie manier sal jy steeds in staat wees om die hellings te vergelyk.

VRAE:

In watter koppie het die spykers eerste begin roes?

Houer B (die soutwater).

Aangesien dit 'n ondersoek is, is daar geen regte en verkeerde antwoorde nie. 'n Mens sou verwag dat die soutwater die mees bevordelik vir roes is, maar die leerders mag dalk op grond van hulle bevindinge tot 'n ander gevolgtrekking kom. Die doel van die ondersoek is vir leerders om 'n wetenskaplike verduideliking op grond van hulle bewyse te ontwikkel.

Voltooi die volgende sinne. Jy mag die woorde in die raampie hieronder gebruik of enige ander woorde wat die stelling vir jou waar maak.

Yster roes wanneer dit in kontak met _____ kom.

Yster sal vinniger roes in _____ as in _____.

water (en soutwater)

water, lug

Woordraampie

lug

water

soutwater

Kan jy aan maniere dink om yster teen roes te beskerm? (Wenk: Kyk na die volgende foto vir 'n leidraad.)

Ons kan die yster verf om dit teen roes te beskerm.

Hierdie mense verf ysterpale en heinings.

Alhoewel daar baie maniere is om yster teen roes te beskerm, is dit op hierdie vlak genoeg dat leerders besef dat om 'n beskermende laag - soos verf - oor te sit, die yster teen roes sal beskerm. Hulle sal binnekort leer dat dit ook moontlik is om yster teen roes te beskerm deur dit met ander metale te verwerk.

Ons het gesien dat yster roes. Ander metale verander ook as hulle nie beskerm word nie. Het jy al gesien hoe lyk muntstukke as hulle nuut is? Nuwe munte is helder en blink. Ou munte is dof en lyk vuil. Dit is omdat hulle 'n donker laag aanslag op hulle het. In die volgende aktiwiteit gaan ons kyk hoe die aanslag verwyder kan word om munte weer helder en blink te maak.

Hoe kan vuil kopermunte skoongemaak word?

Suid-Afrikaanse koper- en bronsmunte (5c- en 10c-stukke) is geskik vir hierdie ondersoek. Hulle moenie te lank in die sout-en-asynoplossing gelos word nie anders gaan die koperlaag oplos en die yster onder dit blootgestel word. Ons gebruik nie 'n metaalbak nie aangesien die metaal in die bak met die koper in die sout-en-asynoplossing sal reageer. 'n Deurskynende bak of 'n groot beker (plastiek of glas) sal die beste werk. Leerders kan dan ook die reaksie deur die kant van die houer sien. 'n Skoon jogurt- of roomyshouer is ook geskik.

MATERIALE:

20 vaal, vuil kopermunte.

¼ koppie witasyn

1 teelepel sout

soutwater (gemaak deur 10 teelepels sout in 'n liter kraanwater op te los)

Papierhanddoeke, snesies, of velle papier

INSTRUKSIES:

Baie plastiekstowwe kan sterk genoeg gemaak word om metale, glas en ander materiale te vervang. Sommige motors kan van hierdie plastiekstowwe gemaak word. Die plastiek weeg baie minder as metaal en dit beteken dat die motor minder energie benodig om rond te beweeg.

Sit die sout en asyn in die bak. Roer totdat die sout opgelos het.

Druk een munt halfpad in die vloeistof. Hou dit vir tien sekondes in die vloeistof en haal dit dan uit. Wat het jy gesien?

As die munt met die een helfte binne-in die vloeistof en die ander helfte buite die vloeistof gehou word, kan leerders duidelik die kontras tussen die behandelde en die onbehandelde helftes van die munstuk sien. Dit mag dalk beter wees as die onderwyser hierdie stap demonstreer.

Sit al die munte in die vloeistof. Jy kan binne die eerste paar sekondes sien hoe hulle verander. Daarna gaan jy niks sien gebeur nie.

Haal die helfte van die munte na vyf minute uit die vloeistof. Sit hulle op 'n papierhanddoek neer, maar moet hulle nie afspoel of droogmaak nie.

As die munte dadelik op die papier gesit word, sonder om dit af te droog of af te spoel, hou die reaksie tussen die sout-en-asynoplossing en die munte aan en die papier onder die munte word 'n groenerige blou. Dit is as gevolg van die opgeloste koperione.

Haal die res van die muntstukke uit die vloeistof. Spoel hulle sorgvuldig onder lopende water af en sit hulle op 'n papierhanddoek neer om droog te word. Skryf "afgespoel" op die tweede papierhanddoek.

As die munte nie ordentlik afgespoel en afgedroog word nie, hou die reaksie tussen die sout-en-asynoplossing en die munte aan en word die papier onder die munte 'n groenerige blou as gevolg van die opgeloste koperione. Jy wil dit voorkom.

Kyk ná ongeveer 'n uur na die munte op die papierhanddoeke. Skryf jou waarnemings in die tabel hieronder neer.

Item

Hoe lyk dit?

Munte voor jy hulle in die sout-en-asynoplossing gesit het.

Onafgespoelde munte ná een uur

Afgespoelde munte ná een uur

Papier onder die onafgespoelde munte

Papier onder die afgespoelde munte

VRAE:

Waarom het die munte vuil gelyk voor jy hulle in die sout-en-asynoplossing gesit het?

Die munte het vaal en vuil gelyk omdat hulle aangeslaan was.

Wat het met die munte in die sout-en-asynoplossing gebeur? Hoekom dink jy het dit gebeur?

Die munte het weer blink geword. Die sout-en-asynoplossing het die aanslag weggeneem.

Proe 'n paar druppels van die skoon asyn. Hoe proe dit?

Die asyn is suur.

Kan jy aan 'n ander vloeistof dink wat ons in plaas van asyn kon gebruik? (Wenk: Watter ander vloeistof proe suur?)

Ons kon suurlemoensap (of lemoensap) in plaas van asyn gebruik het.

Wat het met die muntstukke gebeur wat nie afgespoel is nie? Het hulle ook skoon en blink geword?

Nee, hulle het blougroen geword.

Ons gaan nou nog interessante dinge leer oor metale en waarvoor hulle gebruik word.

Gebruike van metale

Hierdie afdeling fokus op nog maniere waarop metale gebruik word. Maak jou leerders bewus van al die metaalvoorwerpe in en om die klas. Hulle kan elkeen 'n prent van 'n metaalvoorwerp klas toe bring en dit in kategorieë soos "vervoer", "die kombuis", "nywerheid", ens. indeel. Leerders kan self die kategorieë skep en dan aangemoedig word om aan redes te dink waarom metaal vir elke spesifieke doel gebruik word. Die tweede paragraaf bespreek waarom metaal vir elektriese kabels gebruik word en is 'n goeie voorbeeld van hoe 'n bespreking aangewakker kan word. Die aktiwiteit wat volg het dieselfde doel.

Daar is duisende gebruike vir metale. Ons gebruik elke dag metale, soms selfs sonder dat ons dit weet!

Metale is vervormbaar (smeebaar) en goeie geleiers van elektrisiteit. Dit is waarom die drade binne-in elektriese kabels van metaal gemaak word. Sonder elektriese kabels sou ons nie elektrisiteit in ons huise of skool gehad het nie; ons sou nie ligte of televisie of telefone gehad het nie. (Ons kyk volgende kwartaal verder na elektrisiteit.)

goedere

duursaam

ondersteuning

Metale is baie sterk en kan in dun plate verander word. Hierdie plate kan gebruik word om die bakwerk van motors, vragmotors, treine en vliegtuie te maak wat gebruik word om mense en goedere van een plek na 'n ander te vervoer.

Vliegtuie word van sterk, duursame metaalplate gemaak.

'n Brug gemaak van metaal.

Die sterkte en duursaamheid van metale maak hulle baie belangrike boumateriale, nie net op sigbare maniere (soos metaaldakke en vensterrame) nie, maar ook op onsigbare maniere (soos staalversterkings binne-in beton waarvan brûe en groot geboue gemaak word.) Selfs meubels word soms van metaal gemaak.

Suid-Afrika het een van die grootste neerslae van platinum in die wêreld. Platinum is 'n baie waardevolle en duur metaal.

Die gebruike van metale in jou huis

Dit kan moontlik as 'n projek gebruik word. Leerders kan een voorwerp kies en navorsing doen oor hoe dit gemaak word.

INSTRUKSIES:

Kies agt metaalvoorwerpe by jou huis (jy kan ook in jou klaskamer kies).

Skryf langs elke metaalvoorwerp op jou lys hoekom jy dink metaal gebruik is om die voorwerp te maak. Jy moet die eienskap van die metaal neerskryf wat dit die beste materiaal vir daardie spesifieke doel maak.

As jy dink hierdie voorwerp kon dalk van 'n ander materiaal gemaak word, skryf neer watter materiaal. Jy sal moontlik na die voorbeelde hieronder wil kyk vir idees.

Metaalvoorwerp

Rede waarom metaal in hierdie voorwerp gebruik word

Ander materiaal/materiale wat in plaas van metaal gebruik kon word

Besemstok

Metaal is sterk en duursaam

Hout, sterk plastiek

Bied jou bevindinge op 'n plakkaat aan met 'n tabel waarin jy jou waarnemings neergeskryf het (dit kan soortgelyk aan die een hierbo wees).

Sluit prente of foto's van die voorwerpe in en moenie vergeet om jou plakkaat 'n opskrif te gee nie.

Blaai terug na die voorblad van Materie en Materiale waar die Thunderbolt Kids die bouperseel van 'n stadion besoek. Identifiseer die voorwerpe wat van metaal gemaak is en skryf hulle hieronder neer.

Stootskraper, trekker, sementmenger, Farrah se graaf, die teken wat sê "Nat sement" se staander, metaalpale wat op die grond rondlê, steierwerke en pale van die stadion, die katrolmeganisme wat Jojo gebruik, spykers op die magneet, hyskrane, handvatsels van die emmers, kruiwa, die raam van Sophie se bril.

Metale het 'n paar spesiale eienskappe.

Metale kan warmte gelei en sommige metale is magneties.

Metale het baie gebruike.

Wanneer ons 'n materiaal vir 'n spesifieke doel moet kies, soek ons die materiaal wat die regte eienskappe vir die werk het.

Lys soveel eienskappe van metale as waaraan jy kan dink.

Metale is solied, sterk, smeebaar, rekbaar en glansend. Verder is sommige metale magneties, gelei metale hitte en elektrisiteit, en sommige metale (soos yster wat roes) korrodeer.

Is nie-metale magneties?

Nee

Tom het magnetisme gebruik om sy oom te help. Watter metaal in die skrootwwerf is deur die magneet aangetrek?

Tom het 'n magneet gebruik om al die yster in die skrootwerf op te tel.

Is alle metale magneties?

Nee

Waarom word die meeste potte en panne van metaal gemaak?

Metaal is 'n goeie geleier van warmte en dit maak dit 'n goeie materiaal vir kookgerei.

Waarom word sommige potte en panne se handvatsels van hout of plastiek gemaak?

Metaal gelei warmte, maar plastiek en hout nie. Dit beteken dat die handvatsels sal koud bly selfs al is die pot te warm om aan te raak.

Waarom is yster blink wanneer dit nuut is, maar dof en gevlek wanneer dit vir lank buite gestaan het?

Die yster roes.

Hoe lyk roes? (Beskryf hoe dit lyk en voel.)

Roes is rooibruin, maar grysgroen op koper, en voel grof en skilferig.

Wat is 'n ander naam vir roes?

Korrosie.

Roes alle metale?

Nee, net yster roes.

Jou pa sit 'n nuwe ysterheining vir die voorkant van julle huis op. Wat sal jy hom aanraai om te doen om seker te maak dat die heining lank hou?

Hy kan dit verf; dit sal help dat die yster nie roes nie.

Kyk na die foto van die hamer hieronder. Waarvan is die kop van elke hamer gemaak en hoekom dink jy is hierdie materiaal gebruik?

Verskillende groottes hamers.

Die kop van die hamer is van metaal gemaak. Metaal is sterk en hard en die hamer word gebruik om ander harde voorwerpe (soos spykers) te slaan. Dus moet dit van 'n harde materiaal gemaak word.

As jy jou ouers of 'n familievriend wat 'n stel stoele en tafels wil koop moet raad gee om hulle stukkende plastiektuinstel te vervang, watter soort meubels sal jy aanraai is die beste geskik vir buite in die tuin? Verduidelik jou antwoord.

Die beste meubels sal van metaal (nie yster) wees aangesien hulle duursaam is en nie sal breek soos plastiek nie. Metaalmeubels sal ook langer in die reën hou as houtmeubels.

Sommige juwele word van metaal gemaak. Van watter soorte metaal word juwele gemaak en hoekom dink jy is sommige van hierdie metale so duur?

Juwele word van metale soos goud, silwer, platinum, goud en ook koper gemaak. Hierdie metale is duur omdat dit nie baie algemeen in die aarde voorkom nie en die proses om hulle te laat lyk soos in die finale produk baie duur is. Dit is ook duur as gevolg van die hoë vraag daarna - 'n hoër aanvraag laat die prys van ’n produk styg.

Waarom dink jy word eetgerei (soos messe, vurke en lepels) normaalweg van metaal gemaak en nie van hout of plastiek nie? Waarom gee kitskosrestaurante dan vir 'n mens plastiekeetgerei saam met jou wegneemete?

Eetgerei wat lank moet hou, word van metaal gemaak. Dit is omdat die metaal sterk is en nie sal duik of breek wanneer dit in die laai gegooi of in die wasbak gewas word nie. By kitskosrestaurante kry jy gewoonlik plastiekeetgerei omdat dit weggegooi kan word. Hulle is nie veronderstel om lank te hou nie. As hulle metaaleetgerei moes verskaf, sou die wegneemetes baie duurder wees.

Hieronder is 'n foto van 'n brandweerwa. Kan jy jou 'n brandweerwa voorstel wat van hout of plastiek gemaak is? Watter eienskappe van metaal maak dit gepas vir die brandweerwa?

'n Brandweerwa van staal gemaak.

Metaal kan gehamer word in plate wat sterk en duursaam is en dit word gebruik om die bakwerk van die brandweerwa te maak. Die metaal is hard en sterk sodat wanneer mense op die voertuig klim die metaal nie breek of kraak soos plastiek nie. Metale smelt ook net teen baie hoë temperature. Aangesien 'n brandweerwa dikwels baie naby aan vure en in baie warm areas kom, sou dit smelt as dit van plastiek gemaak was. Die metaal smelt nie. As dit van hout gemaak was, kon die hout aan die brand slaan. Die metaal sal baie langer hou as dit nat word van die spuitende water of buite in die son en reën moet staan. Plastiek of hout sal nie so lank hou nie: Plastiek verweer en hout sal daarby vrot.

Verwerking van materiaal

Hoe kan ons nuwe materiale maak?

Hoe beïnvloed die hoeveelheid materiaal waarmee ons begin die hoeveelheid nuwe materiaal wat ons kan maak?

Bekendstelling van die eenheid

Die eenheid behandel die verskillende maniere waarop materiale verwerk kan word. Die belangrikste boodskap is dat nuwe materiale nuwe eienskappe het en dat verwerking altyd 'n doel het. Ons wil bestaande materiale in nuwe, verbeterde materiale verander, byvoorbeeld om metaal (staal) te maak wat nie sal roes nie, maar wat al die ander goeie eienskappe van yster het (krag en duursaamheid). Hierdie eenheid lê ook die basis vir gegrip van Mengsels, wat in Gr. 6 Materie en Materiale behandel word.

Wanneer ons materiale saamvoeg, word nuwe materiale gemaak. Die eienskappe van die nuwe materiaal is anders as die eienskappe van die materiale waarmee ons begin het.

Daar is baie maniere om bestaande materiale te verwerk tot nuwe materiale. Daar is ook baie redes waarom dit nodig is om materiale tot nuwe materiale te verwerk.

Wanneer ons 'n koek bak, verwerk ons meel, eiers en ander bestanddele (wat dalk nie baie lekker proe op hul eie nie) tot 'n koek wat regtig lekker smaak!

Ons verwerk materiale om hulle sterk, duursaam of waterdig of selfs mooier of interessanter te laat lyk. Nuwe materiale wat vorm nadat ons verskillende materiale gemeng het, word soms mengsels genoem.

mengsel

los op

oplossing

grondstof

proses

beton

sement

Ons gaan pret hê, Tom. En terselfdertyd leer oor verskillende maniere om materiale saam te voeg.

Kombineer materiale

Verwerk: Om materiaal te verwerk beteken om dit met ander materiale te kombineer of meng en/of om dit in iets nuut te verander deur dit aan een of meer prosesse bloot te stel (verhitting, afkoeling, ontbranding, smelting, onder druk plaas, ens.)

Ons het geleer dat yster mettertyd roes, en dat die proses versnel wanneer dit in kontak met water kom. Het jy al ooit roes op die messe en vurke by julle huis gesien? Waarskynlik nie. Dit is omdat hulle nie van yster nie, maar van vlekvrye staal gemaak is. Maar wat is vlekvrye staal?

'n Navorsingsprojek om meer te leer oor vlekvrye staal

Hierdie projek is geskik vir individue of pare leerders. As toegang tot 'n biblioteek of die internet 'n probleem is, kan ensiklopedieë, boeke en tydskrifte in die klas beskikbaar gestel word. Die volgende skakel is moontlik nuttig en kan vir die leerders uitgedruk word:http://encyclopedia.kids.net.au/page/st/Stainless_steel. Leerder kan die projek voltooi terwyl julle die res van die aktiwiteite en inhoud in die klas behandel.

Vlekvrye staal word gemaak deur yster en ander metale te kombineer om dit sterker te maak en roes te voorkom. Die verwerking van yster met ander metale om dit in vlekvrye staal te verander beteken ons kan dit in nat omgewings gebruik. Waterkrane en pype is soms van staal gemaak. Sommige instrumente wat dokters gebruik om siek mense te opereer is van staal, en so ook baie van die potte en panne wat ons gebruik as ons kos voorberei.

Krane van vlekvye staal in die bad.

Kyk na hierdie blink pot wat van vlekvrye staal gemaak is. http://www.flickr.com/photos/dinnerseries/5884182567/

INSTRUKSIES:

Jou taak is om so veel as moontlik oor vlekvrye staal uit te vind.

Jy kan boeke of die internet gebruik. Jy kan ook mense in jou familie of gemeenskap vra wat hulle van vlekvrye staal weet.

Die proses om goed uit te vind oor 'n onderwerp word navorsing genoem.

Jy kan die volgende vrae gebruik om jou navorsing te lei:

Wat is vlekvrye staal?

Wat is die hoofkomponent van vlekvrye staal?

Watter ander metale is in vlekvrye staal?

Hoekom word ander metale bygevoeg om vlekvrye staal te maak?

Is daar verskillende soorte vlekvrye staal?

Waarvoor word vlekvrye staal gebruik?

Sodra jy al jou inligting ingesamel het, moet jy 'n kortverhaal skryf met die titel: Vlekvrye Staal.

Jy kan foto's/prente gebruik om jou storie interessanter te maak en dit as 'n pamflet of 'n plakkaat aanbied.

Kom ons kyk na nog maniere om materiale te kombineer en te verwerk.

Jy hoef nie al die aktiwiteite in hierdie afdeling te doen nie, maar leerders moet ten minste twee verskillende maniere van materiale verwerk en meng ervaar. Die KABV het egter 3,5 weke vir hierdie afdeling toegeken, so jy mag vind dat jy genoeg tyd het om 'n hele paar aktiwiteite te doen en leerders die kans gee om eerstehands die meng van materiale te ervaar. Die volgorde van hierdie aktiwiteite is effens anders as wat in die KABV voorgestel word sodat een aktiwiteit voortbou op 'n vorige een.

Meng

Wanneer ons materiale met mekaar meng, verskil die eienskappe van die nuwe materiaal of produk van die eienskappe van die materiale waarmee ons begin het. Onthou jy wat die woord eienskappe beteken? Jy het in die vorige hoofstuk daarvan geleer toe jy na die eienskappe van metale en nie-metale gekyk het. Kom ons maak wondergom en leer meer hieroor.

Maak wondergom

Hierdie is 'n vinnige en maklike aktiwiteit om die bogenoemde konsep van die verskil in eienskappe tussen die eindproduk en die materiale waarmee jy begin te demonstreer. Sit die meel en water in aparte bakke en laat leerders toe om hulle hande daarin te sit en die eienskappe te beskryf. Dit mag dalk 'n bietjie morsig word as leerders elkeen hul eie materiale meng. Jy kan dit dus as 'n demonstrasie voor in die klas doen.

MATERIALE:

meel

water

twee bakke vir die meel en water

'n bak om in te meng

stukke papier

INSTRUKSIES

Ons gaan 'n wondergom maak deur meel en water te gebruik.

Jy moet eers na die eienskappe van meel en water kyk voordat ons hulle meng. Beskryf die eienskappe van meel en water.

Eksperimenteer nou met verskillende hoeveelhede water en meel om 'n taai deeg te maak.

Kyk of jy stukke papier aan mekaar kan laat vassit met die gom wat jy gemaak het.

Beskryf die eienskappe van die deeg/wondergom wat jy gemaak het.

VRAE:

Hoe het die meel gevoel voor dit met die water gemeng is?

Droog, poeierig, sag

Hoe sal jy die eienskappe van gewone water beskryf?

Nat, vloeibaar, kan skink, vul die houer waarin dit gegooi word, ens.

Wat is die eienskappe van die deeg/gom wat jy kry nadat jy die meel en water gemeng het?

Taai, nat, meer solied as water, ens.

Onthou jy dat jy geleer het van die fases van materie? In watter fase is die meel en die water voor jy dit gemeng het?

Meel is 'n vaste stof, water is 'n vloeistof.

In watter fase van materie is die deeg/gom?

Afhangend van die konsistensie van die deeg/gom wat gemaak is, kan dit meer neig na 'n vloeistof as daar meer water is, of meer soos 'n vaste stof wees as daar meer meel is. As die deeg/gom droog word, word dit 'n vaste stof.

Het jy enige van die deeg/gom wat jy in die aktiwiteit gemaak het op jou vingers gekry?! Het dit miskien al begin droog en hard word? Partykeer wanneer ons materiale kombineer moet ons dit laat hard word/stol.

Meng en stol

Het jy al jellie geproe? Jellie is in verskillende kleure en geure beskikbaar. Wat is jou gunsteling?

Om jellie te maak moet ons die jelliepoeier in warm water oplos. Wanneer die oplossing van jelliepoeier in water afkoel, gebeur iets baie spesiaal: Die oplossing stol en verander in 'n heerlike drillerige, soet versnapering. Die jelliepoeier is verwerk na iets nuut. Dit is waaroor die volgende aktiwiteit gaan.

Maak jellie

Jellie moet oornag in 'n koel plek stol - hou dit in gedagte wanneer julle hierdie aktiwiteit begin doen. Dit sal beter wees as die onderwyser self met die warm water werk eerder as dat die leerders dit doen. Party leerders kan jellie skool toe bring en ander vrugte om in die jellie in te sny voor die jellie stol. Dit sal ook meer higiënies wees om 'n klein bietjie droë jellie eenkant te sit vir die leerders om aan te vat en te proe, eerder as dat hulle hul vingers in die poeier druk wat jy gaan aanmaak. Jy kan die jellie ook in klein joghurthouertjies of ysbakkies laat stol sodat die leerders dit die volgende dag kan geniet.

MATERIALE:

'n pakkie jelliepoeier

'n bak

'n maatbeker

warm en koue water

‘n lepel om mee te meng

INSTRUKSIES:

Lees die instruksies op die jelliepakkie.

Gooi die jelliepoeier in die bak.

Kyk aandagtig na die jelliepoeier. Hoe lyk dit?

Raak aan die jelliepoeier met jou vinger. Hoe voel dit?

Sit 'n paar korrels jelliepoeier op jou tong. Hoe proe dit?

Skryf jou bevindinge in die tabel hieronder neer.

Volg die instruksies op die pakkie om die jellie te maak.

Laat die jellie afkoel tot dit gestol het.

Beskryf die eienskappe van die voorbereide jellie soos jy die materiale waarmee jy begin het beskryf het.

Hier is 'n paar woorde wat jy dalk kan gebruik. Jy mag ook jou eie woorde gebruik.

vloeibaar, helder, soet, taai, deurskynend, drillerig, solied, gelatienagtig (jellie-agtig), glibberig

Tabel met waarnemings:

Eienskappe

Droë jelliepoeier (voor jy dit meng)

Water (voor jy dit meng)

Voorbereide jellie (nadat dit gestol het)

Hoe lyk dit?

Hoe voel dit?

Hoe proe dit?

VRAE:

Met watter materiale het jy begin? (Dit word die aanvangstowwe genoem.)

Jelliepoeier, water, vrugte (opsioneel)

Wat gebeur met die jelliepoeier wanneer jy dit met water meng?

Leerders sal dalk iets skryf soos: Die jelliepoeier het met die water gemeng en "verdwyn".

Jy moet leerders aanmoedig om mooi te dink oor die gebruik van die woord "verdwyn". Het die jelliepoeier regtig verdwyn of het dit net van vorm verander? Watter bewyse is daar dat dit nog bestaan? Die jelliepoeier het die water verkleur wat bewys dat dit nog bestaan.

Waarom is die water nou 'n ander kleur?

Die jelliepoeier het met die water gemeng en dit verander die kleur van die water.

Die volgende vrae kan beantwoord word nadat die jellie gestol het, verkieslik in die volgende wetenskaples.

Hoe het die jelliemengsel verander toe dit afgekoel het?

Die jelliemengsel was eers vloeibaar maar het styf geword nadat dit afgekoel het.

Skryf 'n kort paragraaf om te beskryf hoe die proses die eienskappe van die jellie verander het.

Probeer so veel as moontlik van die volgende woorde in jou paragraaf gebruik:

ondersoek, poeier, poeierig, sand, water, verdwyn, kleur, verander, mengsel, styf

Leerders sal moontlik iets skryf soos: Toe ons die ondersoek begin het, was die jellie poeierig soos sand. Toe ons dit met water gemeng het, het die jelliepoeier gelyk of dit verdwyn het, maar ons het geweet dit is nog daar omdat dit die kleur van die water verander het. Toe die jelliemengsel afgekoel het, het dit styf geword.

Aarbeijellie. http://www.flickr.com/photos/kfoodaddict/6119407106/

In die foto hierbo het ons aarbeie by die jellie gegooi nadat dit met water gemeng is, maar voor dit afgekoel is om te stol. Dit lyk heerlik! Ons kan sê dat die aarbeie in die jellie vasgelê is.

Die woord vasgelê gaan weer later gebruik word wanneer ons `n bespreking hou oor die vaslê van material in beton. Dit is die moeite werd om hier tyd te bestee om te verduidelik wat vaslê beteken.

In die vorige aktiwiteit het ons gesien dat jellie stol. Jellie is nie die enigste materiaal wat stol nie. Ons gaan kortliks nog 'n materiaal bestudeer wat stol.

Het jy al gekyk hoe bouers beton meng wanneer hulle 'n muur of 'n huis wil bou? Kyk na die mense in die foto hieronder. Wat doen hulle?

Die mense in die foto is besig om sand en water te meng met bousement. Die mengsel van sand, water en sement word beton genoem. Beton is soos modder wanneer dit nat is, maar sodra dit uitdroog, word dit 'n sterk, harde materiaal. Beton kan ook gebruik word om bakstene en plaveisel te maak en om mure te pleister.

In die eerste foto gebruik mense grawe om die beton te meng. Hulle gebruik die grawe soos ons lepels sal gebruik om suiker in 'n koppie tee te roer. Die mense gebruik hulle spiere om die werk te doen om die beton te meng.

Grawe word gebruik om sement te meng.

Hier kan jy verwys na ander afdelings in die kurrikulum wat verband hou met Energie en Verandering, en Lewe en Leefwyse.

In die tweede foto word die masjien aan die regterkant 'n sementmenger genoem. Hierdie masjien meng al die bestanddele deur dit soos 'n elektriese voedselmenger meganies te draai. Elektriese energie doen al die werk wat nodig is om die beton te meng.

Meng van sement (video):

Meng van sement met 'n menger.

'n Sementmenger.

In die volgende aktiwiteit gaan ons bakstene maak deur sand en water en ‘n bietjie gips ('n materiaal wat baie dieselfde as sement is) te gebruik.

Maak bakstene

Gips kan by die meeste apteke of hardewarewinkels gekoop word. Soek 'n ou ysbakkie wat as gietvorm vir die bakstene gebruik en later weggegooi, of weer volgende jaar vir dieselfde doel gebruik kan word.

As jy nie naby 'n strand of sanderige area is waar jy sand vir jou "bakstene" kan kry nie, kyk of daar nie 'n bouperseel naby is nie en vra daar of jy 'n emmer sand vir jou wetenskapklas kan kry. Sand kan ook by `n hardewarewinkel aangekoop word.

'n Merkpen sal handig wees wanneer jy moet merk hoeveel gips in die houer is.

Wanneer materiale wat nie voedsel is nie ondersoek word, is dit belangrik om te beklemtoon dat chemikalieë nooit geproe moet word nie.

In die vierde kwartaal gaan leerders 'n model van 'n fossiel uit gips of Polyfilla maak. Jy kan dan terugverwys na hierdie aktiwiteit en hulle herinner aan die eienskappe van gips.

MATERIALE:

gipspoeier

water

skoon sand (of sanderige grond) - seesand of bousand sal goed werk

'n leë ysbakkie

roomysstokkies en/of plastiekteelepels om mee te meng en skep

twee leë eenliter-joghurthouers: een om in af te meet en een om in te meng

INSTRUKSIES:

Kyk na die materiale waarmee jy begin en voel dit tussen jou vingers. Skryf hulle eienskappe in die tabel hieronder. MOENIE enige van die materiale proe nie. (’n Mens proe SLEGS kos.)

Eienskappe

Gips

Sand

Water

Hoe lyk dit?

Hoe voel dit?

Maak sandstene:

Meng van die sand met water om 'n stywe modder te maak. Maak drie of vier van die holtes in jou ysbakkie vol modder.

Wanneer hierdie bakstene droog is, sal hulle sandbakstene wees.

Dink jy hulle sal sterk en duursaam wees?

Maak "beton”-bakstene:

Gips word gou hard en gee 'n aansienlike hoeveelheid hitte in die proses af. Maak seker dat leerders kennis neem van die waarneming dat die mengsel warm word wanneer dit hard word. Help hulle om hulle idees te formuleer deur vrae te vra soos: "Waarom raak die mengsel warm?" en "Wanneer word goed warm?". Jy wil hê hulle moet besef dat goed warm voel wanneer hulle energie/hitte vrystel. Wanneer gemeng word, moet die gips en sand in die verhouding 1:2 wees.

Gooi al die gipspoeier in die maathouer. Meet die hoeveelheid poeier in die houer deur 'n merkie aan die buitekant van die houer met 'n pen te maak. Gooi die gips in die menghouer.

Gooi sand in die menghouer, tot by die merkie wat jy in stap 1 gemaak het.

Voeg die sand by die gips in die menghouer.

Herhaal stappe 2 en 3 nog 'n keer.

Gooi water in die maathouer tot by die merkie wat jy in stap 1 gemaak het.

Gooi die water by die sand en die gips en meng goed met 'n stok. Jy het nou nat "beton" gemaak. Jy moet vinnig werk - dit word gou hard.

Skep die nat "beton" in die leë holtes van die ysbakkie. Maak hulle almal ewe vol sodat jou bakstene almal dieselfde grootte is. Maak seker die bokant van elke baksteen is plat sodat jy hulle later maklik op mekaar kan pak.

Wanneer hierdie bakstene droog is, sal hulle "beton"-bakstene wees. Dink jy hulle sal sterk en duursaam wees?

Was jou hande behoorlik.

Los al die bakstene om oornag hard te word. Wanneer die bakstene hard is, kan hulle uit die ysbakkie gehaal word en vir 'n paar dae op 'n sonnige plek gesit word om uit te droog.

Wanneer die bakstene droog is, kan jy hulle gebruik om iets interessants te bou.

Bestudeer albei soorte bakstene en skryf jou waarnemings in die tabel hieronder neer.

Eienskappe

Nat sand

Sandbaksteen

Nat "beton"

"Beton"-baksteen

Hoe lyk dit?

Hoe voel dit?

Is dit sterk en duursaam? (Ja of Nee)

VRAE:

Met watter materiale het jy begin?

Sand, gips en water.

Hoe het die "beton"-mengsel gevoel nadat jy dit gemeng het? Het die warmer of kouer geword?

Die mengsel het warmer gevoel.

Moedig leerders aan om te dink in terme van die konsep van temperatuur: "Dit beteken dat die temperatuur hoër was (het verhoog)".

Waar dink jy het die hitte vandaan gekom?

Leerders kan moontlik sê: "Vanaf die aanvangstowwe".

Onderwysersnota: Hierdie is 'n geleentheid om leerders te laat besef dat wanneer materiale gemeng word, hulle soms verander.

Jy kan dan vra: "Het die aanvangstowwe warm gevoel?" waarop leerders behoort te antwoord: "Nee."

Dan: "Wanneer het dit begin om warm te voel?". "Toe die materiale gemeng is."

"Wat dink julle het gebeur toe die materiale gemeng is wat veroorsaak het dat hulle warm geword het?" Van die leerders sal dalk nou woorde soos "reageer" of "reaksie" begin gebruik. Jy kan dan noem dat dit energie is wat vrygestel word wanneer die aanvangstowwe met mekaar reageer. Ons neem hierdie energie waar deur hitte/warmte wat ons voel.

Dink jy dat sand en water op hulle eie goeie materiaal sal wees om bakstene van te maak? Sê hoekom (of hoekom nie).

As sandbakstene swak is en maklik vergruis kan word, kan leerders moontlik antwoord: "Sand en water is nie 'n goeie materiaal nie omdat die stene nie sterk genoeg sal wees nie".

Het die toevoeging van gips by die sand die stene beter gemaak? In watter opsig?

Onderwysersnota: Hier is dit belangrik om die idee oor te dra dat die gips as bindmiddel dien om die sandkorrels aanmekaar te hou.

Die sand-en-gipsbakstene behoort sterker te wees as die bakstene wat slegs van sand gemaak is, en dus sal leerders moontlik antwoord dat die bakstene van sand en gips sterker is as die sandbakstene.

Kan jy dink aan ander materiale wat ons by die mengsel van gips en sand kan voeg om die bakstene selfs sterker te maak?

Hier kan jy die leerders toelaat om hulle verbeelding te gebruik. Sommige materiale wat dalk genoem sal word, is: sement, klippe, rotse, ens. Hierdie vraag is 'n ideale inleiding tot die bekendstelling van die konsep van versterking. Jy kan die betekenis van die woord "krag" gebruik om die idees van "sterkte" en om iets "sterker te maak" in die gesprek in te bring.

Regte bakstene word eintlik gemaak deur die bakstene in 'n oond te verhit om hulle te bak en hard te maak. 'n Pottebakker is iemand wat voorwerpe soos potte uit nat klei maak. Sodra die potte uitgedroog en verhit is, raak die klei hard.

Hierdie kleipotte is uitgedroog en hulle is pas in 'n steenoond gelaai om verhit te word. http://www.flickr.com/photos/bptakoma/3402706921/

Ons het geleer dat ons somtyds materiale sterker kan maak as ons ander materiale by hulle voeg. Wanneer ons materiale sterker maak deur ander materiale by hulle te voeg, sê ons ons versterk dit. In die aktiwiteit wat jy pas voltooi het, was die stene wat van ”beton” (sand en gips) gemaak is, sterker as die stene wat alleenlik van sand gemaak is. Die gips dien as binder om die sandkorrels aanmekaar te gom.

In die volgende aktiwiteit sal ons kyk na foto's wat voorbeelde wys van hoe beton versterk kan word. Daar sal 'n paar vrae wees om jou oor elke proses te help dink.

Versterking van beton

INSTRUKSIES:

Kyk na die foto van 'n stuk betonmuur hieronder.

Die beton lyk asof daar klein klippies daarin vasgelê is.

'n Nabyfoto van 'n stuk beton. http://www.flickr.com/photos/mrfussyfont/4858831798/

Kan jy sien daar is iets in die beton vasgelê is? Wat dink jy is dit?

Hoe het die klippies in die beton gekom?

Die klippies is in die beton ingemeng toe dit nog nat was.

Hoekom dink jy is die beton saam met klippies vermeng? (Wenk: Is klip 'n sterk materiaal?)

Die klippe is in die beton ingemeng om dit sterker te maak.(Hier kan jy die gebruik van die woord "versterk" aanmoedig.)

Wat word die proses genoem waarin ons 'n materiaal sterker maak deur dit te vermeng met 'n ander materiaal?

Versterking.

Kyk na die foto hieronder. Dit wys hoe 'n vloer voorberei word vir versterking met staalstawe.

'n Gedeelte van 'n vloer wat voorberei word.

Die vloer in die prent is binne 'n motorhuis. Hoekom dink jy moet die beton met staalstawe versterk word? (Wenk: Hoekom sou dit nodig wees vir die motorhuisvloer om ekstra sterk te wees?)

Die vloer moet sterk wees omdat die motorhuis moontlik gebruik sal word om 'n motor of 'n vragmotor of swaar toerusting in te berg.

Die volgende foto wys 'n nuwe gebou wat opgerig word.

'n Nuwe gebou.

Kan jy die staalstawe sien wat in die lug opsteek? Wat dink jy is hulle doel?

Die staalstawe is daar om die mure te versterk.

Hoekom benodig die gebou 'n struktuur wat ekstra sterk is?

Die doel van geboue is om mense en dinge te beskerm. Die konstruksie lyk asof dit 'n groot gebou gaan wees, gemik daarop om baie mense en dinge soos toerusting, rekenaars en meubels te bevat. Leerders kan dalk skryf: "Die gebou moet ekstra sterk wees om die mense en dinge te beskerm, en stabiel genoeg wees om in een stuk te bly en nie om te val nie. Die struktuur moet eie gewig kan dra.

Meng en kook

Koskook is ook 'n vorm van verwerking. Het jy al ooit gesien hoe 'n rou eier lyk? Dieselfde eier lyk baie anders nadat dit gekook is. Let op hoe die rou eierwit deurskynend is, maar wit is nadat dit gaargemaak is. Wanneer dit rou is, is die eier loperig soos vloeistof. Wanneer dit gaar is, is die eier solied maar sag soos rubber of sagte plastiek. Kyk na die foto's hieronder.

'n Rou eier http://www.flickr.com/photos/artbystevejohnson/5513243322/

'n Gebakte (gekookte) eier

In die volgende aktiwiteit gaan ons 'n paar plaatkoekies maak. Hulle is soos pannekoeke, maar net kleiner en dikker. Ons gaan kyk hoe die rou bestanddele verander as hulle eers gemeng, en dan gekook word.

Pret maak met plaatkoekies!

Vir hierdie aktiwiteit benodig jy 'n klompie bestanddele, asook 'n eenvoudige elektriese plaatstoof of gasstoof om die plaatkoekies op te bak. 'n Elektriese handmenger sal handig wees om die bestanddele vinnig te meng, maar 'n handklitser sal ook goed werk.

Plaatkoekies is baie maklik om te maak en relatief ﬂaterbestand. Hulle kan ook onmiddellik gebak word; die deegmengsel hoef nie voor die tyd te rus nie.

Die sal meer higiënies wees om 'n klein gedeelte van die bestanddele en van die rou deegmengsel eenkant te hou vir die leerders om aan te raak en proe, eerder as dat hulle hul vingers voor die tyd in die bestanddele druk. Klein jogurtbakkies of papierkoppies sal goed hiervoor werk.

Jy kan die proses demonstreer eerder as dat die leerders die koekies self maak. Omdat plaatkoekies teen `n lae temperatuur gebak moet word, kan die proses tydrowend wees: Bespaar tyd deur vooraf `n aantal plaatkoekies klaar te bak en warm te hou in aluminiumfoelie binne in `n koelsak. Terwyl jy demonstreer, kan leerders se aandag op die proses gehou word deur hulle te betrek by tel-aktiwiteite. Laat hulle die plaatkoekies tel, of eenvoudige berekeninge maak, byvoorbeeld: "As ons plaatkoekies in groepe van vier bak, hoeveel groepe sal ons nodig hê indien ons 20 plaatkoekies benodig?", of: "As ons ses groepe plaatkoekies bak, en elke groep bevat drie plaatkoekies, hoeveel plaatkoekies sal ons hê?" Hierdie is 'n goeie manier om die natuurwetenskapkurrikulum te integreer met wat die leerders in wiskunde leer, en dien ook om leerders voor te berei vir die aktiwiteit wat hierop volg waarin van leerders vereis word om te dink oor hoe die hoeveelheid aanvangsmateriaal die hoeveelheid nuwe materiaal wat geproduseer kan word, beïnvloed.

Aan die einde van die aktiwiteit word van leerders vereis om 'n vloeidiagram te teken. Die teken van vloeidiagramme is handig om leerders te help om die konsep van 'n "proses" te visualiseer.

MATERIALE (In hierdie geval bestanddele en kookapparate):

2 koppies meel

2 ½ teelepels bakpoeier

3 eetlepels suiker

½ teelepel sout

2 groot eiers

1 ½ tot 1 ¾ koppies melk

2 eetlepels gesmelte botter

kookolie

2 mengbakke

braaipan

eierspaan

warm plaat om te kook

INSTRUKSIES:

Kyk om die beurt aandagtig na elke bestanddeel. Hoe lyk hulle?

Raak aan elke bestanddeel met jou vinger. Hoe voel hulle?

Plaas 'n klein bietjie van elke bestanddeel op jou tong. Hoe voel hulle tekstuur?

Moenie woorde soos lekker, sleg, smaaklik, snaaks of eienaardig gebruik nie. Die raampie hieronder bevat 'n paar beskrywende woorde wat jy kan gebruik:

poeierig, bruisend, soet, souterig, smaakloos, sanderig, krakerig, olierig, glad, vloeierig, melkerig, glibberig, droog, korrelagtig, bitter, skuimerig, loperig

Sif die droë bestanddele saam. Die droë bestanddele is die meel, bakpoeier, suiker en sout.

In 'n afsonderlike bak, klits die eiers saam. Voeg 1 ½ koppies melk by die eiers en meng goed.

Voeg die melkmengsel by die droë bestanddele. Roer die deegmengsel totdat dit sonder klonte is.

Voeg die gesmelte botter by die deeg en meng.

Indien die deegmengsel te dik is om te giet, voeg 'n bietjie meer melk by en roer weer.

Die deeg is nou gereed vir die maak van plaatkoekies.

Kyk aandagtig na die deegmengsel. Skep daarvan uit die mengbak en raak daaraan. Lek nou jou vinger. Skryf die eienskappe van die deeg in die tabel hieronder neer. (Onthou om na die raampie hierbo te verwys vir 'n paar beskrywende woorde.)

Verhit die pan op die warmplaat en voeg 'n bietjie kookolie by.

Wanneer die pan warm is, gebruik 'n groot lepel om skeppies van die deeg in die pan te plaas. Jy moet die skeppies deeg so plaas dat hulle nie aan mekaar raak nie.

Wanneer die plaatkoekies borrelrig en 'n bietjie droog om die rante is, moet jy hulle met die eierspaan omdraai.

Beskryf die eienskappe van die voorbereide plaatkoekies in die tabel hieronder.

Nou kan jy hulle geniet. Besprinkel met suiker of bedek met stroop. Lekker nè!

Eienskappe

Rou deegmengsel

Gebakte plaatkoekie

Hoe lyk dit?

Hoe voel dit?

Hoe proe dit?

'n Stapel plaatkoekies!

VRAE:

Wat is die aanvangstowwe vir hierdie aktiwiteit? Skryf hulle in die tabel hieronder neer:

Aanvangstowwe

meel

suiker

eiers

gesmelte botter

bakpoeier

sout

melk

kookolie

Skryf 'n kort paragraaf om te beskryf hoe die proses die eienskappe van die deegmengsel verander het. Hoe het die deeg verander toe dit gebak is? (Sê hoe die deeg gelyk, geproe en gevoel het voor en na dit gebak is.)

Leerders mag skryf: Die deegmengsel was loperig met 'n ligte roomkleur toe dit rou was, en styf met 'n ligbruin kleur en donkerbruin rante toe dit gaar was. Voor dit gebak is, het die deeg soet en rou (melerig) geproe, maar nadat dit gebak is, het dit soos koek geproe. Voordat dit gebak is, was die deeg koud, glibberig en vloeibaar, maar nadat dit gebak is, het dit warm, sag en sponserig gevoel.

Teken 'n vloeidiagram om te verduidelik hoe jy plaatkoekies van die aanvangstowwe gemaak het. Jy moet byskrifte insluit om die proses te verduidelik. Kyk na die volgende vloeidiagram oor hoe om 'n koppie tee te maak vir inspirasie.

Hoe beïnvloed die hoeveelheid materiaal waarmee ons begin die hoeveelheid nuwe materiaal wat ons kan maak?

Die doel van hierdie aktiwiteit is om leerders te leer dat die hoeveelheid nuwe materiaal wat ons kan maak, direk bepaal word deur die hoeveelheid aanvangmateriaal wat ons het.

Saymore maak plaatkoekies vir drie van sy vriende. Hy gebruik die resep van die vorige aktiwiteit. Hy is versigtig om nie enige deegmengsel te vermors nie. Sodra al die deeg opgebruik is, tel hy die aantal plaatkoekies wat hy al gemaak het. Daar is 12 groot plaatkoekies. Hy is baie trots op homself omdat dit beteken dat elkeen van hulle drie groot plaatkoekies kan eet.

VRAE:

Hoeveel plaatkoekies sou Saymore kon maak as hy net die helfte van die deegmengsel sou gebruik?

Saymore sou slegs ses plaatkoekies kon maak as hy die helfte van die deegmengsel sou gebruik.

Saymore besluit om nog vier vriende te nooi om plaatkoekies te eet. Dit beteken dat daar 'n totaal van agt mense sal wees. Hoeveel plaatkoekies sal hy moet maak as elkeen drie plaatkoekies eet?

Saymore sal 24 plaatkoekies (3x8=24) moet maak.

Saymore moet genoeg deeg aanmaak vir 24 plaatkoekies. Help hom om uit te werk hoeveel van elke bestanddeel hy moet gebruik. Skryf die hoeveelhede in die tabel hieronder:

Bestanddele

Hoeveelheid benodig vir 12 plaatkoekies

Hoeveelheid benodig vir 24 plaatkoekies

Meel

2 koppies

4 koppies

Bakpoeier

2 ½ teelepels

5 teelepels

Suiker

3 eetlepels

6 eetlepels

Sout

½ teelepel

1 teelepel

Eiers

2

4

Melk

1 ½ koppie

3 koppies

Gesmelte botter

2 eetlepels

4 eetlepels

In die volgende afdeling word die idees wat rondom voorbereiding (bewerking) van voedsel ontwikkel is verder uitgebrei. Dit sal moontlik nuttig wees om die nuwe idees in verband te bring met die voorbeelde van voedselverwerking, omdat hierdie voorbeelde nader aan die leerders se alledaagse ervarings is.

Materiale kan op baie verskillende maniere verwerk word om nuwe materiale of produkte te maak.

Wanneer ons materiale verwerk, kan die nuwe materiale moontlik ander eienskappe hê.

Die doel van die meeste verwerkingsmetodes is om materiale meer bruikbaar te maak.

Lys drie redes waarom ons materiale verwerk.

Ons verwerk materiale om hulle sterker, meer duursaam, waterdig, brandbestand, mooier, ens. te maak (enige sinvolle antwoord is korrek).

Gee 'n voorbeeld van 'n oplossing uit die alledaagse lewe.

Tee, koffie of enige drankie, soutwater, suikerwater of enige ander sinvolle voorbeeld.

Wat is vlekvrye staal?

Vlekvrye staal is yster gemeng met ander metale om dit sterker en roesbestand te maak.

Hieronder is twee foto's. Beskryf die eienskappe van die materiale in beide foto's en watter prosesse plaasgevind het om van Foto 1 tot by Foto 2 te kom.

Foto 1

Foto 2

In Foto 1 is die klei nat en sag. Dit is met water gemeng sodat dit gevorm kan word. In Foto 2 is die klei hard en droog. Maar dit is ook bros - as jy dit op die vloer laat val, sal dit breek. Om van die klei in Foto 1 na die pot in Foto 2 te kom, is die klei in 'n spesiﬁeke vorm gevorm en dan droog laat word. Ná droging is dit in 'n steenoond gebak om hard te word en te stol. Dit is ook aan die einde geglansuur.

Die seun in die foto hieronder het sy arm gebreek en het 'n gipsvorm om sy arm. Hoekom dink jy word die ondersteuning vir 'n gebreekte arm van gips gemaak? (Wenk: Dink aan die eienskappe voor en na vermenging en verharding).

'n Stut gemaak van gips. http://www.flickr.com/photos/daquellamanera/2709815541/

Die ondersteuning vir 'n gebreekte arm word gewoonlik van gips gemaak omdat die aanvanklike nat mengsel wat verkry word wanneer die poeier met water gemeng word, sag is en perfek om die vorm van die arm gevorm kan word. Wanneer die gips egter laat droog word en stol, word dit baie hard en sterk. Hierdie eienskap is handig omdat die gipsvorm die arm moet beskerm en stil hou totdat die bene weer aangegroei het.

Bakstene word gemaak deur klei in reghoekige vorms te druk en dan in 'n sttenoond te bak. Wat is die eienskappe van bakstene nadat hulle verhit is? Noem sommige van die plekke waar bakstene gebruik word.

Bakstene is hard en duursaam, wat beteken dat sterk huise daarmee gebou kan word. Bakstene word gebruik om huise en ander geboue soos skole, winkels, ens. te bou. Dit kan ook gebruik word om 'n pad, vloer of oprit te maak.

Verwerkte materiale

Wat is grondstowwe, natuurlike materiale en verwerkte materiale?

Watter tradisionele verwerkingsmetodes word deur mense gebruik om materiale meer gewenste eienskappe te gee?

Bekendstelling van die eenheid

Hierdie eenheid gee aan leerders die geleentheid om te dink aan materiale in terme van die onderskeid tussen grondstowwe en verwerkte materiale. Dit is ook 'n geleentheid om 'n verband met inheemse kennnis te skep wanneer die tradisionele metodes van verwerking bespreek word, en om die leerders se aandag te vestig op die feit dat baie van hierdie tradisionele verwerkingsmetodes deesdae steeds gebruik word. Hulle ondersteun meestal volhoubare lewenswyses, en gevolglik raak hulle toenemend gewild. Die inleiding tot hierdie eenheid hou verband met al die eenhede wat dit voorafgaan.

Eienskappe en gebruike

Ons noem materiale wat nog nie verwerk is nie grondstowwe. Grondstowwe word verwerk tot ander dinge. Wanneer grondstowwe in die vorm is waarin hulle in die natuur voorkom, noem ons hulle natuurlike materiale. 'n Natuurlike materiaal is enige materiaal wat kom van plante, diere of die grond.

Ons het geleer dat daar baie verskillende maniere is waarop materiale verwerk kan word om hulle nuwe eienskappe te gee. Na verwerking kan hulle dalk anders lyk, ruik, voel of proe. Hulle sal waarskynlik ook vir 'n heeltemal ander doel gebruik word as vantevore.

Verwerkte materiale is materiale wat deur mense vanuit grondstowwe verfyn of opgebou is. Voorbeelde sluit in papier, staal en glas.

natuurlik

grondstowwe

duursaam

waterdig

brandbestand

tekstuur

Grondstof of verwerkte materiaal?

Onderwysersnota: In hierdie aktiwiteit moet die leerders 'n lys van materiale bestudeer en dan besluit watter verteenwoordig grondstowwe en watter verwerkte materiale. Dit word aanbeveel dat hierdie as 'n kleingroepaktiwiteit gedoen word, aangesien dit bespreking en gesamentlike besluitneming verg.

INSTRUKSIES:

Hieronder is 'n lys van verskillende materiale.

Jy moet saam met jou groep die materiale in twee kategorieë verdeel: Grondstowwe en Verwerkte materiale.

Bespreek eers al die materiale in julle groep voordat julle 'n besluit neem oor in watter kategorie hulle hoort.

Brood

Minerale uit 'n myn

Wors

Rys

Metaalmeubels

Graan

Mieliemeel

Houtmeubels

Dierevel

Tandepasta

Leerskoene

Heuning

Groente

Petrol

Ru-olie

Vleis

Halssnoer gemaak van skulpe

Mielies

Hout

Metaal uit 'n myn

Groentesop

Al die materiale in die lys hierbo is in die tabel hieronder saamgevat. Bespreek elke materiaal in jou groep en besluit hoe om dit te klassifiseer. Is dit 'n grondstof of 'n verwerkte materiaal? Kom dit vanaf plante, diere of uit die grond? Jy kan die tabel gebruik om jou te help.

Kategorieë van materiale:

Materiaal

Watter soort materiaal is dit? (grondstof of verwerk)

Wat is die oorsprong van die materiaal? (plant, dier of aarde)

Brood

Verwerkte

Plant

Rys

Grondstof

Plant

Mieliemeel

Verwerkte

Plant

Tandepasta

Verwerkte

Aarde (Minerale)

Groente

Grondstof

Plant

Vleis

Grondstof

Dier

Hout

Grondstof

Plant

Heuning

Grondstof

Dier

Wors

Verwerkte

Dier

Metaalmeubels

Verwerkte

Aarde

Houtmeubels

Verwerkte

Plant

Leerskoene

Verwerkte

Dier

Petrol

Verwerkte

Aarde

Halssnoer gemaak van skulpe

Verwerkte

Dier

Minerale uit 'n myn

Grondstof

Aarde

Ru-olie

Grondstof

Aarde

Mielies

Grondstof

Plant

Graan

Grondstof

Plant

Dierevel

Grondstof

Dier

Groentesop

Grondstof

Plant

Metaal uit 'n myn

Grondstof

Aarde

VRAE:

Stel 'n nuwe tabel op waarin jy elke verwerkte materiaal plaas langs die grondstof waarvan dit gemaak is. Byvoorbeeld, in die tabel hieronder is brood en koring langs mekaar, omdat brood van koring gemaak kan word.

Probeer om in jou tabel soveel grondstowwe as wat jy kan by verwerkte materiale te pas.

Watter van die materiale het nie by enige ander materiale gepas nie? Kan jy dink aan gepaste materiaal om te pas by elkeen wat nie 'n passende materiaal het nie?

"Halssnoer gemaak van skulpe", "groentesop" en "rys" het nie bypassende materiale nie. Gebruik jou diskresie om die leerders se antwoorde te evalueer; 'n paar moontlikhede word in die tabel voorgestel.

Verwerkte Materiaal

Grondstof

Brood

Graan

Mieliemeel

Mielies

Tandepasta

Minerale uit 'n myn

Wors

Vleis

Metaalmeubels

Metaal uit 'n myn

Houtmeubels

Hout

Leerskoene

Dierevel

Petrol

Ru-olie

Halssnoer gemaak van skulpe

Seeskulpe

Groentesop

Groente

Ryspap / ryskoekies / pofrys

Rys

Materiale wat verwerk is, is baie nuttig vir ons omdat hulle spesiale eienskappe het. Ons weet reeds dat verwerkte materiale sterk en duursaam kan wees. Maar watter ander eienskappe het hulle? Kom ons kyk na 'n paar voorbeelde.

Wat trek jy aan wanneer dit buite reën? Sommige verwerkte materiale word gebruik omdat hulle waterdig is. 'n Reënjas en 'n sambreel is gemaak van materiale wat waterdig is. Miskien dra jy waterstewels? Hierdie skoene is besonder waterdig en gemaak van verwerkte plastiek en rubber.

Hierdie man dra 'n reënjas en het 'n sambreel wat van waterdigte materiale gemaak is.

Hierdie pienk reënstewels is waterdig.

Verf is 'n verwerkte materiaal. Sommige van die pigmente wat in verf gebruik word, is natuurlike materiale, maar die finale produk is 'n verwerkte materiaal.

Onthou jy dat ons verlede kwartaal pigmente bespreek het? Wat was die groen pigment wat in fotosintese gebruik word om voedsel vir plante te maak?

Chlorofil

Verf is ‘n verwerkte materiaal.

Watter spesiale eienskappe van verf maak dit vir ons bruikbaar?

Verf is in 'n vloeibare vorm sodat dit maklik op 'n oppervlakte geverf kan word. Verf het ook kleur sodat dit as versiering kan dien.

Dink aan al die gevalle waar mense verf gebruik en skryf dit neer.

Ons verf die mure van ons huise, ons verf die buitemure van geboue, ons verf dakke, ons verf heinings (veral ysterheinings om dit teen roes te beskerm), kunstenaars gebruik verf om skilderye te skep, mense gebruik verf om kennisgewingborde te maak wat inligting oordra, ons verf padtekens om motorbestuurders te help om te weet waar om te gaan.

Ons het pas gesien dat verwerkte materiale gebruik kan word omdat dit spesiale eienskappe (soos verf wat die vermoë het om voorwerp se kleur te verander). In die vorige hoofstuk het ons gekyk na beton. Ons het geleer hoe om beton te maak deur verskillende materiale te kombineer. Maar omdat beton verskillende teksture kan hê, kan dit ook dekoratief gebruik word. Kyk na die foto's hieronder, wat jou 'n idee sal gee van die verskillende teksture van beton en hoe dit gebruik word om oppervlakke interessant te laat lyk!

'n Prettige aktiwiteit sal wees om die leerders vir 'n wandeling om die skool te neem om te sien hoeveel verskillende teksture julle op die geboue, paadjies, sypaadjies, ens. kan identiﬁseer. Leerders kan vryfafdrukke (afetsings) maak deur stukkies papier en potlode of waskryte te gebruik.

Daar is so baie ander eienskappe wat ons kan bespreek, soos dat dit brandbestand is. Maar dit sal die beste vir jou wees om uit te gaan en dit vir jouself te ontdek sodat jy met nuwe oë na die materiale om jou kan kyk!

Die ondersoek van verwerkte materiale in die wêreld rondom ons

Dit kan gebruik word as 'n moontlike projek waarin leerders hulle bevindings as 'n plakkaat, pamflet of mondelings aan die klas moet voorlê. Moedig die leerders aan om te eksperimenteer met die teken, en selfs die maak van vryfafdrukke, van verskillende teksture. Jy kan klastyd gebruik vir die leerders om in die klas en op die skoolterrein rond te loop om materiale te ondersoek wat gebruik is en 'n gedeelte van die projek kan as huiswerk gegee word sodat leerders verwerkte materiale in hulle huise en gemeenskappe kan bekyk. Hierdie aktiwiteit kan ook gekombineer word met vakke soos Kuns (gebruik van die vryfafdrukke om 'n kunswerk te skep), of Taal (mondelinge voordrag).

INSTRUKSIES:

Jou taak is om voorbeelde van verwerkte materiale, veral nie-metale, in die wêreld rondom jou te vind.

Jy moet kyk na waarom daardie spesifieke materiaal gebruik is en hoe sy eienskappe help om dit vir ons bruikbaar te maak.

Jy moet twee verskillende plekke kies om vir materiale te soek. Die een plek kan die skool of klaskamer wees, die ander jou huis of gemeenskap.

In Hoofstuk 2 het jy 'n aktiwiteit gedoen waarin ons die gebruike van metale ondersoek het, maar nou moet jy fokus op die gebruike van nie-metale wat verwerkte materiale is. Hout, byvoorbeeld, is nie in hierdie kategorie nie. Dit is 'n nie-metaal, maar is nog nie verwerk nie.

Jy moet jou bevindings aanbied op die manier wat jou onderwyser voorskryf - moontlik as 'n plakkaat of met gebruik van 'n vertoonlêer (”flipfile”).

Sluit 'n paar foto's of tekeninge van die materiale by jou projek in. Jy kan selfs vryfafdrukke van die verskillende teksture maak.

Probeer om ten minste vier verskillende verwerkte materiale op elkeen van die plekke te vind. Die materiale moet vir verskillende doele gebruik word en verskillende eienskappe hê. Onthou om elke vryfafdruk `n etiket te gee en om die doel aan te dui.

In die volgende afdeling sal ons van sommige van die maniere leer waarop mense in die ou dae materiale verwerk het. Sommige van hierdie tradisionele verwerkigsmetodes word vandag nog gebruik.

Tradisionele verwerking

tradisioneel

afstammelinge

pastoraal

ekspedisie

Hierdie afdeling is redelik leesintensief. Daar is twee redelike lang stories oor 'n Khoikhoi-jongeling, Heitsi, wat verskeie metodes van tradisionele verwerking beskryf. Die stories is op so 'n manier geskryf dat hulle feitelik korrek is, en sal dus goed inskakel met ander vakke soos Lewensoriëntering en Sosiale Studies.

'n Goeie idee sal wees om hierdie stories as begripsoefeninge te gebruik. Afhangende van die leesvaardighede van die leerders kan jy moontlik besluit om die stories aan hulle te lees, of hulle om die beurt elkeen een paragraaf laat lees. (Dit is 'n vereiste van die KAPV dat "leerders gereeld behoort te lees, skryf, teken en praktiese take doen".) Nog 'n idee kan dalk wees om leerders te vra om die twee stories oor Heitsi en sy familie as 'n rolspel op te voer.

'n Belangrike kulturele boodskap om oor te dra, is die ondernemingsgees van ons voorsate, en hoe hulle dit wat beskikbaar was, gebruik het om hulle lewens meer gemaklik te maak.

Mense het reeds vanaf die vroegste tye materiale verwerk. In die ou dae was slegs natuurlike materiale beskikbaar, en het mense baie slim maniere gevind om hierdie materiale meer bruikbaar te maak.

Die eerste mense wat in ons land geleef het, het maniere gehad om hout en been te verhard om gereedskap en wapens vir jag te maak. Hulle het ook maniere gehad om die modder wat hulle vir die oprig van tradisionele hutte gebruik het, te versterk. Hulle het geweet watter materiale die beste klere en komberse maak en watter plante die sagste beddens maak. Hulle het ook presies geweet watter riete die beste matte maak om mure te bedek en hoe om die beste huise vir hulle klimaat en leefstyl te bou.

Sommige van hierdie tradisionele maniere van materiaalverwerking word vandag steeds gebruik. In hierdie afdeling gaan ons meer daaroor leer.

Tradisionele materiale en verwerking

Voordat Suid-Afrika 'n afgebakende gebied was, het verskeie interessante groepe mense in ons gebied gebly. Die Khoikhoi-mense was een van die eerste nasies wat in Suider-Afrika gebly het en baie moderne Suid-Afrikaners is afstammelinge van die Khoikhoi. Die Khoikhoi was pastorale mense wat bokke aangehou het, maar ook diere gejag het vir hulle vleis en velle.

INSTRUKSIES:

Die volgende storie vertel ons van 'n jong Khoikhoi-jagter, Heitsi, wat homself voorberei om op 'n ekspedisie te gaan om 'n springbok te jag.

Lees die storie aandagtig. Wees op die uitkyk vir leidrade oor maniere waarop Heitsi se mense materiale gebruik en verwerk het.

Beantwoord die vrae wat volg nadat jy die storie gelees het.

Heitsi berei voor vir die jagtog

Heitsi is besig om sy jagtoerusting vir die jagtog gereed te kry. Hy is nog nie 'n man nie, maar is reeds 'n goeie jagter. Toe hy 11 somers gelede gebore is, het sy ma hom vernoem na Heitsi-eibib, 'n mitiese jagter, towenaar en krygsman in die stories van sy mense. Sy pa en ooms het hom geleer hoe om die tradisionele jagwapens van die Khoikhoi, die pyl-en-boog en die ”kierie” (gooistok), te gebruik.

Heitsi is baie opgewonde oor die jagtog. Vandag hoop hy om 'n springbok dood te maak omdat hy 'n koptooisel vir homself van die springbok se vel wil sny. Hy kan hom indink hoe jaloers sy vriende op hom sal wees wanneer hy dit met trots om sy kop dra.

Hy wil die res van die springbokvel vir sy ma gee om 'n kombers (karos) van te maak, of 'n kledingstuk vir sy nuwe babasuster. Sy ma sal die vel met 'n skerp klip of metaallem skraap om die hare te verwyder en dit dan vir 'n lang ruk met dierevet smeer om dit sag te maak.

Heitsi swaai die koker waarin hy sy pyle hou oor sy skouer. Die koker is van boombas gemaak. Dit is 'n goeie koker, maar hy wil eintlik een hê wat van diervel gemaak is, soos wat sy pa dra. Die pyle in sy koker het houtskagte en skerp punte wat van metaal gemaak is. Sy jonger nefies het pyle met punte wat van hardehout gemaak is. In die ou dae was al die pylpunte van hout of been gemaak, maar Heitsi se mense het intussen in aanraking gekom met ander volke, wat metaal aan hulle bekend gestel het.

Hy hou ook 'n bietjie tontel in sy koker. Tontel is die naam vir die sagte, droë plantmateriaal wat sy mense gebruik om 'n vuur te begin. Nog 'n voorwerp wat hy in sy koker hou, is 'n hol stuk riet wat soos 'n strooitjie gebruik kan word om die water, wat in plantblare versamel het, op te suig.

Hy weet dat hy die pylpunte baie versigtig moet hanteer, want dit is baie skerp. Hy hou hulle skerp deur hulle teen 'n spesiale klip te skuur.

Nog 'n rede waarom Heitsi die pyle baie versigtig hanteer, is omdat hulle punte met 'n laag gif bedek is. Sy nefies gebruik soms die sap van giftige plante om pylpunte mee te bedek, maar hy verkies om slanggif te gebruik omdat dit giftiger is.

Hy tel sy boog op en bewonder dit vir 'n oomblik. Hy het dit self van die buigbare hout van 'n olienhoutboom gemaak. Die boogsnaar is gemaak van die derm van 'n klein wildekat wat hy verlede somer gejag het. Sy oom se boog se snaar is gemaak van gedraaide palmblare, en dit maak 'n pragtige geluid wanneer Oom die een punt van die boog in sy mond hou en met 'n stok teen die snaar tik. Vanaand, wanneer hulle van die jagtog af terugkeer, sal die mans om die vuur dans, terwyl die vrouens sing en hulle hande klap. Daar sal dan stories van die jagtog vertel word en Heitsi sal die siel vereer van die springbok wat hy doodgemaak het.

Die laaste wapen wat hy optel is sy kierie. Dit het 'n lang handvatsel en 'n knop aan die voorste punt. Die kierie was 'n geskenk wan sy geliefkoosde oom. Oom het dit self van sterk hout gemaak. Om die kierie selfs nog sterker te maak, het Oom dit vir 'n lang tyd naby die vuur geplaas. Die hitte van die vuur het die hout uitgedroog en dit taai en sterk gemaak.

Uiteindelik is Heitsi reg vir die jagtog...

Verharding in 'n vuur is die proses van die verwydering van vog van hout (of been) deur die stadig en liggies oor 'n vuur te braai. Hierdie proses maak 'n punt (soos dié van 'n spies) of 'n rant (soos dié van 'n mes) sterk en meer duursaam.

VRAE:

In die storie word baie verskillende tradisionele materiale genoem wat deur die Khoikhoi-mense gebruik is. In die tabel hieronder moet jy in die middelste kolom die materiaal invul wat vir elke doel gebruik is en in die regterkantse kolom watter ander materiaal vir dieselfde doel gebruik kan word.

Doel

Watter materiaal is gebruik?

Watter ander materiaal kon gebruik word?

Die maak van 'n koker vir pyle

Boombas

Dierevel

Die maak van die pylskag

Hout

(Geen alternatief genoem)

Die maak van die pylpunt

Hardehout

Been of metaal

Die maak van gif vir die pylpunt

Giftige plante

Slanggif

Die maak van 'n boog

Olyfhout

Enige ander buigbare hout

Die maak van 'n boogsnaar

Derm van wildekat

Gedraaide palmblare

Die maak van 'n lem om die hare van diervelle mee af te skraap.

Been

Hout of metaal

Watter verwerkingsmetode is gebruik om diervel in sagte leer te omskep?

Die vel is met 'n lem geskraap om die hare te verwyder en daarna met diervet ingevryf (gebrei).

Watter verwerkingsmetode is gebruik om hout harder te maak sodat dit gebruik kon word vir 'n pylpunt of kierie?

Die hout is in die vuur verhard.

Watter verwerkingsmetode is gebruik om die been harder te maak sodat dit vir pylpunte gebruik kon word?

Die hout is in die vuur verhard. Ons noem dit verharding.

Hoe het Heitsi sy pylpunte skerp gehou?

Heitsi het die punte teen 'n spesiale klip geskuur om hulle skerp te maak.

Later sal ons lees van die tradisionele Khoikhoi-huis waarin Heitsi en sy familie gebly het. Eerstens gaan ons leer van 'n ander soort tradisionele huis, wat vandag steeds gesien kan word.

Sommige van die tradisionele huise in Afrika word van modder of klei gemaak. In die aktiwiteit Maak bakstene het ons gesien dat modder ('n mengsel van grond en water) nie 'n baie sterk materiaal is nie. Wanneer dit droog is, kan dit verbrokkel en inmekaarval. Wanneer dit egter versterk is, kan dit 'n sterk en duursame boumateriaal wees wat gebruik kan word om 'n huis te bou. As dit goed gebou word, kan die huis baie jare lank hou.

Maak 'n modderhuis sterker

In hierdie aktiwiteit word van leerders vereis om op die internet uittreksels van videos te kyk. Indien daar nie toegang tot die internet is nie, is daar foto's hierby ingesluit waarna die leerders as 'n alternatief kan kyk.

In hierdie aktiwiteit gaan ons na 'n aantal videos en foto's kyk vir idees van hoe om modder te verwerk tot 'n sterk en duursame boumateriaal. As dit nie vir jou moontlik is om na die video’s te kyk nie, kyk na die foto's. Baie van hierdie tradisionele boumetodes het gewild geword onder hedendaagse mense wat volhoubaar wil leef.

INSTRUKSIES EN VRAE:

Volg die skakel na die eerste video: http://www.youtube.com/watch?v=-NlhtLDR-3s&feature=related. Kyk na die video en beantwoord dan die vrae. Alternatiewelik kan jy kyk na die foto hieronder, wat 'n seun wys wat leer hoe om 'n moddermuur te bou.

'n Seun help om 'n moddermuur te bou.

Die muur van 'n modderhuis met 'n stokraam.

Van watter materiaal is die huis in die video en in die foto's gemaak?

Modder, stokke en sement

Die man in die video het twee metodes gebruik om die mure van sy huis te versterk. Wat is hulle? Alternatiewelik, kyk na die tweede foto, 'n nabyfoto van 'n muur, om te sien hoe hulle die muur versterk het.

Hy het sement by die modder gevoeg en stokke gebruik om 'n raamwerk vir die huis te bou.

Volg die skakel na die tweede video: goo.gl/IUVXh. Kyk na die video of die foto's hieronder en beantwoord dan die vrae.

'n Nabyfoto van die modder wat gebruik is om die muur te bou.

Die moddermengsel.

Watter materiale word aanbeveel om die modder te versterk?

Droë gras en klippe.

Hoekom dink jy moet die muur dikker aan die onderkant as die bokant gebou word?

Die muur sal meer stabiel wees as dit dikker aan die onderkant gebou is. Dit sal nie maklik omval nie.

Skryf 'n stapsgewyse prosedure neer vir die bou van 'n modderskuiling.

Onderwysersnota: In die video is die stappe duidelik uiteengesit, maar die video is nie nodig om die stappe neer te skryf nie. Die stappe kan byvoorbeeld insluit om eerstens stokke in die grond te druk om uit te merk waar die mure van die huis sal wees, dan om modder te maak of te versamel, en dan om gras en klippe daarby te voeg om dit te versterk. Dan word die modder teen die stokke gedruk soos die seun in die eerste foto dit doen. Laastens word die modder gelos om droog te word.

Volg die skakel na die derde video wat wys hoe om 'n moddermuur te bou: goo.gl/ybtMK. Alternatiewelik kan jy aandagtig na die foto's hieronder kyk.

Die mengsel van klei en strooi wat die man gebruik om die muur te bou, word soms strooiklei genoem. 'n Ander manier om 'n strooikleimuur te bou is om bakstene te gebruik wat van strooiklei gemaak is.

Die vrou in die foto maak bakstene vir 'n nuwe huis. Kyk aandagtig na die foto van die bakstene wat sy gemaak het en beantwoord dan die vrae.

'n Vrou maak bakstene.

Watter materiaal het die vrou by die modder gevoeg om die bakstene te versterk?

Strooi, gras

Wat word hierdie mengsel genoem?

Strooiklei

Sal dit moontlik wees om die strooi of gras by te voeg nadat die bakstene gemaak is? Wanneer behoort die strooi by die klei gevoeg te word?

Nee, die strooi behoort bygevoeg te word voordat die klei tot bakstene verhard.

Laastens wys die vierde video 'n ander manier om kleibakstene te versterk: goo.gl/EhT83. Kyk na die video tot aan die einde en beantwoord dan die vrae. Alternatiewelik, kyk na die foto's hieronder en kyk of jy die proses kan volg.

Hy giet water in die mengsel van modder en strooi.

Hy skep die mengsel in `n gietvorm.

Hy druk die mengsel vas in die gietvorm.

Hy verwyder die gietvorm.

Hy laat die bakstene om uit te droog.

Bevat die bakstene strooi of klippe?

In die video bevat hulle slegs klei/modder. In die foto's hierbo bevat hulle wel strooi en gras.

Hoe sorg die man dat al die bakstene dieselfde lyk?

Hy vul 'n houer (gietvorm) met die klei, en kantel die klei dan uit die gietvorm voordat dit droog word.

Nadat die bakstene gemaak is, word hulle op 'n groot stapel gepak en dan word 'n vuur onder die stapel gemaak. Wat dink jy is die doel van hierdie prosedure?

Die bakstene word gebak om hulle hard te maak.

Maak 'n lys van al die verskillende maniere waarop modder of klei sterker gemaak kan word wanneer ons dit wil gebruik om 'n huis te bou.

Die modder kan met strooi en klippe gemeng word.

Die modder kan met sement gemeng word.

Die modder kan binne-in 'n raamwerk van stokke gepak word.

Die moddermure kan dikker aan die onderkant gebou word.

Die modder kan in bakstene gevorm en dan gebak word.

Jy sal dalk uit die storie Heitsi berei voor vir die jagtog onthou dat Heitsi een van die Khoikhoi-mense was nog voor Suid-Afrika nog as sulks bekend was. In daardie dae was daar geen grense, geen provinsies, geen dorpe of stede, en geen paaie nie. Niemand het land ”besit” nie; die land het behoort aan almal wat daarop gebly het. Stel jou dit voor.

Soos alle vroeë mense, moes die Khoikhoi alles wat hulle benodig het self maak omdat daar natuurlik geen winkels in daardie tyd was nie. Hulle moes gebruik wat ook al vrylik beskikbaar was.

Die Khoikhoi-mense was nomade. Dit beteken dat hulle nie vir lank op een plek gebly het nie. Hulle het elke paar maande hulle huise en besittings verskuif soos die seisoene verander het. Op hierdie manier kon hulle altyd naby goeie weiding wees. Vars groen gras en bome het beteken dat daar blaarvretende diere sou wees om te jag. Dit het ook beteken dat daar goeie kos vir hulle en hul bokke sou wees om te eet.

Lees die storie noukeurig deur vir leidrade oor watter materiale gebruik is om 'n tradisionele Khoikhoi-huis te bou.

Heitsi trek

Heitsi se stam is weer aan die trek. 'n Paar dae gelede het die stam al hulle besittings opgepak en hulle lang trek begin na die plek wat hulle tuiste vir die somermaande sal wees. Die plek waar hulle gewoon het, het droog en stowwerig geraak en dit het al hoe moeiliker geword om goeie kos te kry om te eet. Hulle het hulle hut, wat hulle sal herbou as hulle by hul bestemming kom, uitmekaar gehaal.

Almal moet help dra gedurende die lang tog. Heitsi dra sy eie slaapmat en karos of velkombers, en sy jagwapens. Hy moet ook 'n oog hou oor die bokke ingeval hulle te ver van die stam af wegdwaal.

Na baie dae se stap kom hulle by die regte plek aan. Nou kan hulle hul huis herbou.

Die raamwerk van die huis moet sterk wees sodat die huis stewig kan staan. Heitsi se ma en tantes het 'n paar jong bome daar naby gevind en is besig om lang, dun takke af te sny wat perfek sal wees vir die maak van 'n raam vir die huis. Nadat hulle die takke afgesny het, stroop hulle die blare af.

Die mans buig die buigbare takke in halfmaanvorms en bind hulle dan aanmekaar met sagte stukke boombas. Dit is hoe hulle 'n koepelvormige raamwerk vir die huis bou.

Kan jy die raamwerk van boomtakke sien? Kan jy sien waarvan die huis gemaak is?

Jy kan die aandag daarop vestig dat die raamwerk in die prente gemaak is van dun, buigbare takke en dat die hut van rietmatte gemaak is.

Vroue maak die rietmatte aan die raamwerk vas.

Wanneer die raamwerk voltooi is, is dit gereed om met rietmatte bedek te word. Dit is waarom dit 'n matjieshuis genoem word. Heitsi se ma en tantes het die matte gemaak deur riete met tou, wat hulle van dun palmblare gemaak het, saam te bind.

Die hele familie moet met die vloer van die huis help. Hulle bring klei vanaf 'n nabygeleë rivier en Heitsi se ma maak die vloer sterk deur die nat klei met haar voete in te stamp. Wanneer die klei uitgedroog het, sal die vloer met dieremis gesmeer word. Dit is nie so afstootlik soos dit klink nie - die mis seël die klei om te verhoed dat dit sanderig en stowwerig word.

'n Vuurgat sal in die middel van die vloer gegrawe word, met slaapholtes (omtrent 15 cm diep) daarom. Sagte plantmateriaal sal in die slaapholtes geplaas word en dit sal met matte en karosse bedek word om gemaklike beddens vir Heitsi en sy familie te maak.

Heitsi is dol oor sy draagbare huis. Dit is die perfekte skuiling. In warm, droë weer laat die openinge tussen die riete lug toe om deur die huis te sirkuleer sodat dit koel bly. Dit laat ook lig in. Hy weet dat wanneer die reën kom en die rietmatte nat word, die riete die water sal absorbeer en uitswel. Dan sal hulle styf seël en die binnekant van die huis teen waterlekkasies beskerm. Gedurende die koue maande sal die binnekant van die huis ook met diervelle uitgevoer word om dit bykomend warm en gemaklik te maak.

'n Matjieshuis wat met materiaal bedek is.

Dink na oor Heitsi se matjieshuis

VRAE:

In die storie het ons geleer hoe baie verskillende tradisionele materiale deur die Khoikhoi gebruik is om hulle draagbare huise te bou. Maak 'n lys van al die materiale wat jy in die storie kan vind en sê hoe dit gebruik is. Gebruik die tabel hieronder vir jou lys.

Tipe tradisionele materiaal

Hoe is die materiaal gebruik?

Dierevel

Gebruik vir die maak van 'n karos (sagte velkombers)

Buigbare takke

Raamwerk van die huis (matjieshuis)

Stroke boombas

Toue vir die matjieshuis se raamwerk

Matte

Riete

Tou om die rietmatte vas te bind

Gedraaide palmblare

Klei

Vloer van die hut

Dieremis

Seël van die hut se vloer

Sagte plantmateriaal

Uitvoer van die slaapholtes

Wat beteken dit as ons sê: Heitsi se huis is draagbaar?

'n Draagbare huis is 'n huis wat afgebreek, verskuif en dan weer op 'n ander plek gebou kan word.

Skryf 'n paragraaf om die materiale en metodes te beskryf wat Heitsi en sy familie gebruik om hulle huis in die winter warm en droog te hou.

Die familie het warm beddens uit plantmateriaal gemaak en hulle met matte en karosse bedek. Hulle het die beddens rondom die vuur gemaak sodat almal naby die vuur kon slaap. Hulle het hulle huise van riete gebou, wat sou uitswel in reënerige weer om die binnekant van die huis droog te hou. Hulle het die huis met diervelle bedek vir bykomende warmte.

Hoe versterk Heitsi se ma die vloer van die matjieshuis?

Heitsi se ma maak die vloer van klei, wat sal hard word wanneer dit uitdroog. Dan bedek sy die klei met dieremis wat 'n seël bo-op die klei sal vorm. Dit verhoed dat die kleioppervlak opbreek en stof vorm.

Kyk na al die foto's van moderne "huise" hieronder. Watter een is die meeste soos Heitsi se huis? Waarom sê jy so?

'n Baksteenhuis.

'n Woonwa.

'n Tent.

Die tent is die meeste soos Heitsi se huis omdat dit maklik en vinnig opgebreek kan word en lig genoeg is om na 'n nuwe ligging te dra.

Teken 'n prent van die vloerplan van Heitsi se huis.

Indien daar tyd in die klas is, gebruik enige gepaste materiale om 'n model van Heitsi se huis te bou.

Ons het gesien dat Heitsi se familie gras gebruik om rietmatjies vir hulle matjieshuis te maak. In Afrika gebruik baie mense plantprodukte, wat plantvesels genoem word, om voorwerpe te maak. Die mense weef die plantvesels saam om verskillende voorwerpe soos rietmatte, mandjies, of selfs dekking om 'n dak vir 'n huis te maak. Hierdie is 'n tipe tradisionele verwerking.

'n Vrou weef 'n grasmandjie.

'n Man weef 'n rietmatjie. http://www.flickr.com/photos/miusam/428068620/

Identifiseer voorwerpe wat van plantvesels gemaak is.

INSTRUKSIES:

Elkeen van die volgende foto's wys 'n voorwerp wat van plantvesels gemaak is.

Identifiseer wat dit is en hoe mense hierdie voorwerpe gebruik

Voorwerp gemaak van plantvesels

Beskrywing

http://www.flickr.com/photos/37743612@N05/4685092625/

'n Zoeloe-Iquamba, `n houer om Zoeloebier in te bêre. Dit word gemaak deur grashalms saam te weef.

Die dak is van dekriet gemaak, wat droë gras is wat styf saamgepak is.

http://www.flickr.com/photos/cameronparkins/210589508/

Die persoon dra 'n strooihoed om sy gesig teen die son te beskerm.

http://www.flickr.com/photos/christianhaugen/3657221524/

Hierdie huise is van rietmatte gemaak, soortgelyk aan die matjieshuis.

Natuurlike materiale kom van plante, diere of die aarde.

Grondstowwe is materiale wat nie verwerk is nie.

Verwerkte materiale is grondstowwe wat deur mense verander of verfyn is.

Mense verwerk materiale al vanaf die vroegste tye.

In Afrika verwerk mense al materiale vir honderde jare, byvoorbeeld om kleipotte en geweefde matte te maak.

Wat is grondstowwe?

Grondstowwe is materiale wat nie verwerk is nie.

Wat is natuurlike materiale?

Natuurlike materiale kom van plante, diere of die aarde.

Wat is verwerkte materiale?

Verwerkte materiale is grondstowwe wat deur mense verander of verfyn is.

Watter verwerkingmetode het die Khoikhoi-mense gebruik om hout en been hard en sterk te maak?

Hulle het vuur gebruik om die hout en been stadig uit te droog sonder om dit te brand. Hierdie proses word vuurverharding genoem.

Waar het die Khoikhoi-mense die materiale gevind wat hulle gebruik het om hulle huise van te maak?

Al die materiale is in die natuur gevind.

Hoe kan sand en klei sterker gemaak word as ons dit wil gebruik om 'n huis te bou?

Sand en klei kan sterker gemaak word deur 'n bindingsmiddel soos sement by te voeg, en/of deur 'n versterkende materiaal soos strooi, klippe of selfs staalversterkings by te voeg.

Kyk na die foto van 'n matjieshuis hieronder. Dit is 'n ou een en is anders gemaak as die een wat Heitsi se familie gemaak het, aangesien hierdie een nie rietmatte gebruik nie, maar eerder bosse wat aan die raam vasgebind is. Watter metode dink jy is beter en waarom?

'n Ou matjieshuis. http://www.flickr.com/photos/9511023@N03/4279851038/

Leerders behoort te sê dat die matjieshuis wat deur Heitsi se familie gebou is, beter is omdat die geweefde riete sterker is en stewiger aanmekaar gehou word as die bosse wat net aan die raam vasgebind is.

Die maak van voorwerpe uit plante is 'n tradisionele Afrika-proses. Daar is verskillende maniere om dit te doen en verskillende dele van plante kan gebruik word. Die drie foto's hieronder wys almal geweefde produkte, maar hulle is van verskillende plantdele gemaak. Skryf 'n beskrywing van elkeen neer en sê waarvoor jy dink dit gebruik kan word.

Geweefde produk

Beskrywing

http://www.flickr.com/photos/rvoegtli/5404885227/

Dit is gemaak van stokke en riete wat gebuig is toe hulle nog groen was. Dit is 'n baie sterk mandjie om goed in te dra.

Dit is gemaak van heelwat kleiner plantvesels waarvan tou gemaak is deur dit saam te stik/weef. Ons noem dit goiing. Dit sal redelik buigbaar wees en is geskik om 'n sak van te maak.

Dit is gemaak van groter stroke van blare of riete (miskien piesangpalmblare wat in repe gesny is), wat saamgeweef is. Ons noem dit rottang. Dit kan ook gebruik word om 'n mandjie of 'n sak te maak wat ook gebruik kan word om iets te dra, maar nie so sterk sal wees soos die eerste mandjie nie.

Hoe gebruik hierdie vrou 'n geweefde produk? Dink of jy, of enige iemand in jou familie, enige geweefde produkte in die alledaagse lewe gebruik en skryf hulle ook neer.

'n Vrou van Uganda. http://www.flickr.com/photos/amslerpix/6637298391/

'n Vrou gebruik 'n mandjie, gemaak deur plantstokkies saam te weef, om haar vrugte te dra. Enige moontlike antwoorde waar 'n leerder dalk 'n geweefde produk gebruik.

Opgegaarde energie in brandstowwe

Wat is brandstowwe?

Wat is nodig om brandstowwe te verbrand?

Hoe kan ons brandstowwe veilig verbrand?

Hoe kan ons vure keer en wat moet ons doen as 'n vuur ontstaan?

Wat is brandstowwe?

In Graad 4 het ons geleer dat daar baie verskillende soorte energie bestaan. Vanjaar sal ons van opgegaarde energie leer en hoe ons dit kan gebruik om iets nuttigs te doen.

brandstof

Wat beteken die woord brandstof? Bespreek hierdie woord met jou maat en skryf jou eie definisie hieronder.

Leerderafhanklike antwoord.(Stowwe soos steenkool, gas en olie wat verbrand word om energie te produseer.)

Daar is verskillende definisies vir brandstof. Daar is drie hoofkategorieë wat jy kan gebruik om branstowwe te ondersoek.

Sommige brandstowwe kan verbrand word om hitte en lig te produseer.

Hout word dikwels versamel en verbrand om hitte en lig te produseer. Dit is wonderlik om op 'n koue aand rondom 'n vuur te sit om jou en jou vriende warm te maak en verhale te vertel.

Hierdie man het 'n vuur gemaak om warmte en lig te produseer.

Vleis kook op 'n houtvuur in Khayelitsha.

Hout kom van plante, veral bome. Plante gebruik ligenergie van die Son sowel as koolstofdioksied en water om te groei. Plante gebruik die energie en stoor dit in hulle blare, wortels en al die ander dele van die plant. Hout bevat ook hierdie energie. Die verbranding van hout verander die gestoorde energie na lig en hitte wat nuttig vir ons is.

Energie van die Son word in die boom se hout gestoor en word vrygestel as lig en hitte wanneer ons hout verbrand.

Vorming van fossielbrandstowwe (video).

Steenkool is 'n soort fossielbrandstof wat ook verbrand word om hitte te voorsien wat ons kan gebruik. Die hitte van steenkool kan ook gebruik word om kos te kook en ons huise te verwarm.

Warm steenkool wat brand.

Fossielbrandstowwe soos steenkool het uit prehistoriese plante ontstaan. Die plante het hulle energie van die Son gekry en dit in hulle liggame gestoor. Miljoene jare gelede is die Aarde met water bedek. Die plante wat doodgegaan het, het tot onder die water gesink. Oor miljoene jare is die lae van plante bedek met lae van sand en is afgedruk deur die sand se gewig. Die plantaardige materiaal is dieper en dieper onder die grond begrawe waar dit warmer as op die oppervlak van die Aarde is. Oor miljoene jare is die plantaardige materiaal in fossielbrandstowwe verander.

Hoe fossielbrandstowwe ontstaan http://goo.gl/rxiVG

Fossielbrandstowwe kry die naam 'fossiel' omdat hulle van plante en diere geskep is wat lank, lank gelede lewend was.

Aardgas en olie is ander tipes fossielbrandstowwe. Wetenskaplikes het besef dat klein see-organismes wat gesterf het, tot op die bodem van die see gesink en begrawe is onder die sand. Oor miljoene jare het die dooie seediere in olie en aardgas verander.

Was in 'n kers kan verbrand word om lig te verskaf. Was bevat gestoorde energie en as ons dit aan die brand steek kan ons die gestoorde energie in lig verander.

Kerswas is 'n alledaagse brandstof wat ons gebruik om lig te produseer.

'n Parafienlamp. http://www.flickr.com/photos/caitlinator/90510565/

Paraffien is ook 'n brandstof wat gebergde energie bevat. Paraffien word in paraffien lampe en paraffien stowe verbrand om bruikbare energie in die vorm van lig en hitte te verskaf.

Gas is nog 'n brandstof wat verbrand kan word om gestoorde energie in die vorm van hitte en lig vry te stel. Ons kan gasverwarmers gebruik om warm te bly, en gasstowe gebruik om kos te maak of om water te kook. Natuurlike gas is reukloos en kleurloos, en dit is bekend as 'n 'skoon gas', want anders as ander fossielbrandstowwe produseer dit nie skadelike byprodukte terwyl dit brand nie.

Kos is die ligaam se brandstof.

Mense en diere benodig energie om te lewe. Ons kry ons energie van die kos wat ons eet. Kan jy onthou dat jy van voedselkettings geleer het in die begin van die jaar in Lewe en Lewende Dinge?

Kies een van die kosse wat jy vandag gaan eet vir middagete en teken 'n voedselketting, insluitend hierdie kos, en eindig dit by jouself.

Enige voedselketting wat met die Son begin en met 'n mens (die leerder) eindig is aanvaarbaar. As dit 'n vrug is, sal dit net 'n voedselketting met 3 skakels wees. As dit is 'n vleisproduk is, dan sal dit 'n vierskakel voedselketting wees.

Herinner die leerders aan voedselkettings en hoe die rigting van die pyle die oordrag van energie van die Son en dan van een organisme na die volgende aantoon.

Kos bevat gebergde energie wat ons liggame in bruikbare energie verander wat ons nodig het wanneer ons hardloop, spring, asemhaal, leer of enige iets anders doen.

Die energiewaarde van kos word dikwels aangedui op die verpakking van die kos wat ons koop. Die energie van voedsel word in kalorieë (Kal) of in joules (J) gemeet. 'n Pakkie skyfies gee jou liggaam duisende joules energie. Daarom praat ons van kilojoules(kJ) energie wanneer ons van die energie in kos praat.

Spandeer 'n bietjie tyd aan die skakel tussen eenhede van meting en die gebruik van 'kilo', want dit is dikwels 'n groot probleem met die leerders in die hoër grade. Byvoorbeeld, skryf 'n paar van hierdie op die bord: \(\text{1000}\) gram (g) = 1 kilogram (kg), \(\text{1000}\) meter (m) = 1 kilometer (km), en skryf dan \(\text{1000}\) joules (j) =... en vra die leerders vir die antwoord.

Kyk na die foto van die kant van 'n pakkie mieliemeel hieronder. Die kant van die pakkie het baie inligting oor wat mieliemeel bevat. Die heel boonste reël wys dat 100g mieliemeel jou liggaam van 1368 kJ energie voorsien.

Inligting oor voedingswaarde op ´n pakkie mieliemeel

Die energiewaarde van voedsel wys vir ons hoeveel energie daardie kos werd is as brandstof vir ons liggame. 'n Gemiddelde volwasse man benodig ongeveer 2500 kcal of 10 000 kJ per dag. Kinders en volwassenes wat nie baie aktief is nie het minder energie nodig. Mense wat baie aktief is het meer energie nodig. Hierdie getalle is net 'n benadering van die hoeveelheid energie wat jou liggaam nodig het vir brandstof elke dag.

Energie van voedsel af.

Vra die leerders om die verpakkings van kos wat hulle geëet het saam te bring klas toe. Byvoorbeeld: kartonhouers van graankos, botterbakkies, eierhouers, lekkergoedpapiertjies, koekiebokse, skyfiepakkies, ryspakkies, broodsakkies, ensovoorts. Hoe groter die verskeidenheid verpakkings hoe beter. Maak seker die leerders verstaan dat hulle die inligting in die tabelle op die verpakkings moet kan lees. Wys ’n paar voorbeelde vir die leerders sodat hulle weet waarvoor om uit te kyk. Neem kennis dat nie al die kossoorte ’n kJ-telling per 100 g sal aantoon nie. Vra die leerders om sommige van die omskakelings self te probeer doen.

MATERIALE

verskillende kosverpakkings wat versamel is.

INSTRUKSIES

Werk saam met 'n maat.

Daar is 'n versameling van pakkies van verskillende kossoorte in jou klaskamer.

Kyk mooi na die energie-inligting wat op die pakkies aangebring is en gebruik hierdie inligting om die tabel te voltooi.

Dit is belangrik om die getal en die eenheid in jou tabel aan te teken.

Voedselsoort

Energie per 100g

VRAE

Watter voedselsoort bevat die meeste energie per 100g?

Watter voedselsoort bevat die minste energie per 100g?

Sommige brandstowwe is energiebronne vir enjins en kragstasies.

Brandstowwe kan ook gebruik word om vir ons ander vorms van bruikbare energie te gee.

Petrol of diesel word in motors en vragmotors gebruik om hulle aan te dryf. Die gebergde energie in die brandstof word in bewegingsenergie vir die motor of vragmotor verander.

'n Motor wat met petrol by 'n vulstasie gevul word.

Petrol en diesel is van fossielbrandstowwe gemaak. Kan jy sien dat selfs energie vir motors en die opwekking van elektrisiteit van die Son kom?

Energie van die Son is in plante en diere wat plante eet gestoor. Hulle oorblyfsels het in fossielbrandstowwe oor miljoene jare verander wat dan gemyn is en gebruik word om petrol en diesel vir motors te maak.

Steenkool word nie net vir koskook en warmte in ons huise verbrand nie. Dit word ook in groot hoeveelhede verbrand om elektrisiteit te produseer. 'n Kragstasie is 'n groot fabriek waar steenkool in groot hoeveelhede verbrand word om elektrisiteit te genereer.

´n Kragstasie. http://www.flickr.com/photos/l2f1/6970703527/

Ons kan ook 'n ondersoek uitvoer om uit te vind hoeveel energie in brandstowwe gestoor word.

Hoeveel energie kan ons van verskillende brandstowwe kry?

Die onderwyser moet die apparaat volgens die aanwysings in die metode maak. Hierdie ondersoek moet uitgevoer word deur die onderwyser of deur 'n leerder onder die toesig van die onderwyser, omdat daar 'n brandgevaar bestaan. Indien moontlik, kyk na die video om 'n idee van die eksperiment te kry. As jy nie die eksperiment in jou klas kan uitvoer nie, wys die video vir die leerders. Hierdie ondersoek maak gebruik van eenvoudige apparate soos blikkies en kurke. Maar as jy toegang tot 'n wetenskaplabratorium het kan jy eerder 'n metaal retortstaander, 'n bunsen brander en 'n proefbuis gebruik. Die idee van hierdie ondersoek is om vir leerders te wys mens het nie ingewikkelde wetenskapstoerusting nodig om 'n eksperiment uit te voer nie.

DOEL: Om te bepaal watter brandstof die meeste energie bevat.

MATERIALE EN APPARATE

'n kurkproppie

'n naald

grondbone (ander brandstowwe soos 'n stuk hout, kerswas of 'n stukkie koekie)

'n groot metaalblik (bv. 'n koffieblik)

'n klein metaalblik (bv. 'n sopblik) sonder die etiket

'n blikoopmaker

'n hamer

'n groot spyker

'n metaalpen langer as die groot blik

150ml water

'n termometer

'n sigaretaansteker

Die doel van hierdie ondersoek is om te kyk hoeveel energie deur ’n grondboontjie vrygestel word. NB:, leerders kan dalk met die volgende sukkel: die koppeling van ’n brandende voorwerp wat energie vrystel om die water verhit en ’n lesing op ’n termometer gee. Verduidelik hoe ’n brandende grondboontjie verskillende lesings op ’n termometer kan gee. Ons wil weet hoeveel energie vrygestel is en nie noodwendig wat die lesings op die termometer is nie. Die termometer se lesing is ’n aanduiding dat meer energie vrygestel is. Die eksperiment kan uitgebrei word om verskillende brandstowwe te vergelyk. Jy kan ook ’n stukkie hout, kerswas of ’n stukkie koekie gebruik – solank alles min of meer dieselfde massa het. Dit is belangrik om dieselfde massa van elke brandstof te verbrand sodat jy die hoeveelheid energie wat per gram vrygestel word direk kan vergelyk.

Metode

Stoot die oog van die naald versigtig in die kleiner kant van die kurkproppie. Druk die skerp kant van die naald liggies in 'n grondboontjie. As die grondboontjie breek, gebruik 'n nuwe grondboontjie.

Stel jou grondboontjie en kurkproppie op soos hier gewys word.

Die verbranding van 'n grondboon (video)goo.gl/JoXw6

Verwyder albei kante van die groot blik. Wees versigtig vir die skerp kante.

Gebruik die hamer en spyker om gate aan die onderkant van die groot blik te maak. Dit is luggate.

Maak twee gate presies teenoor mekaar in die klein blikkie naby die bokant van die blik.

Skuif die metaalpen deur die twwe gate in die klein blikkie.

Gooi die 150ml water in die klein blikkie.

Gebruik die termometer om die temperatuur van die water te meet en teken dit aan in die tabel.

Sit die kurk en grondboontjie op 'n oppervlak wat nie kan brand nie. Gebruik die aansteker om die grondboontjie aan die brand te steek. Die grondboontjie kan moeilik wees om aan die brand te steek, dus moet jy aanhou probeer. Dit sal uiteindelik begin brand.

Sodra die grondboontjie aan die brand is, plaas die groot blik versigtig oor die grondboontjie. Balanseer die klein blikkie binne-in die groot blik soos aangedui. Die klein blikkie moet naby die grondboontjie wees.

Stel van jou apparaat op so op.

Laat die grondboontjie die klein blikkie met die water verhit totdat die grondboontjie uitbrand is. Roer die water en meet die temperatuur en teken dit in die tabel aan.

Herhaal die eksperiment met twee verskillende brandstowwe. Jou onderwyser sal besluit watter brandstof om te toets. Vul die tabel vir die ander brandstowwe wat getoets word in. Onthou om dieselfde hoeveelhede van die brandstowwe te gebruik en begin elke keer weer met koue water.

RESULTATE:

Brandstof 1: Grondboontjie

Brandstof 2: _____

Brandstof 3: _____

Temperatuur van die water voor verhitting (°C)

Temperatuur van die water na verhitting(°C)

Verskil in temeratuur (°C)

GEVOLGTREKKING

Skryf 'n gevolgtrekking vir jou ondersoek neer.

Die energie wat in die grondboontjie gestoor is, word in hitte-energie verander en ons het dit gebruik om die water te verwarm.

In hierdie stadium vra ons ’n vraag soos die volgende: Indien die grondboontjie ’n groter hoeveelheid energie gestoor het, sou die water se finale temperatuur meer of minder gewees het? Lei nou ’n klasbespreking oor watter soort brandstof die meeste energie bevat. Maak seker die leerders verstaan dat om ’n regverdige vergelyking te tref, is dit belangrik dat al die brandstowwe wat in die eksperiment gebruik word, se massa dieselfde is – appels moet as’t ware met appels vergelyk word. Jy kan ook ’n metaalbottelprop met paraffien of 'n ander vloeibare brandstof opvul om die gebergde energie mee te vergelyk.

VRAE

Watter brandstof het die meeste energie bevat en hoe het jy dit bepaal?

Die brandstof wat die meeste energie bevat sou die langste gebrand het en dus die grootste verskil in die temperatuur van die water veroorsaak.

Waarvandaan het die energie in die grondboontjie oorspronklik gekom?

Die energie kom van die Son.

Bespreek wat gebeur het met die energie wat in die grondboontjie, of ander brandstowwe wat gebruik is, gestoor is.

Soos die grondboontjie verbrand het, is die gebergde energie vrygestel as hitte en lig.

Wat was die inset-energie wat nodig was om die grondboontjie (en die ander brandstowwe) te verbrand?

Hitte-energie.

Wat was die uitset-energie van die brandstof?

Hitte- en ligenergie.

Bespreek hoe jy die hoeveelheid energie gestoor in grondboontjies vergelyk met die hoeveelheid energie wat in 'n kasjoeneut gestoor word.

Die eksperiment (grondboontjie of kasjoeneut) wat die grootste toename in temperatuur tot gevolg gehad het, het die brandstof met die meeste gestoorde energie gebruik.

Herhaal die eksperiment met 'n grondboontjie en dan met 'n kasjoeneut van dieselfde massa. Leerders kan die verdere besonderhede verduidelik van hoe om die eksperiment op te stel. As hulle dit nie doen nie, gaan hulle nie kan voorspel watter een die meeste opgegaarde energie het nie. Hulle kan egter die volgende gevolgtrekking maak:

Om die brandstof aan te steek, moes jy 'n klein bietjie energie insit. Die brandstof gee egter baie meer energie af as wat ingesit is. Die verskil tussen die energie wat jy insit en die energie wat die brandstof afgee, is die hoeveelheid energie wat in die brandstof gestoor is.

Die UITSET-ENERGIE wat uit brandstof verkry word, is GROTER AS die INSET-ENERGIE wat die brandstof laat brand.

Verbrand brandstowwe

Ons het geleer dat brandstof wat brand vir ons energie gee wat ons kan gebruik. Wat het brandstof nodig om te brand?

Brandstof wat brand het energie nodig om te begin brand. Brandstof het suurstof nodig om te brand. Brandstof kry suurstof uit die lug. Daar is ander gasse ook in die lug, maar hulle brand nie.

Die volgende sirkeldiagram illustreer hoeveel van elke soort gas in die lug om ons is.

suurstof

verbranding

Die sirkeldiagram wys die persentasie gasse in die lug om ons.

Die wetenskap van vuurwerke (video).

Hoeveel van die lug rondom ons bevat suurstof?

21% van die lug is suurstof.

Wanneer iets brand, sê ons dit gaan deur 'n proses van verbranding. 'n Ander woord vir brand is dus verbranding.

Wat gebeur met 'n vlam wanneer ons een van hierdie dinge, soos die suurstof, wegvat? Wanneer ons iets wegvat, sê ons ons ontneem dit. Kom ons kyk wat gebeur as 'n vlam van suurstof ontneem word.

Wat gebeur wanneer 'n vlam van suurstof ontneem word?

DOEL: Om uit te vind hoe lank 'n kers sal brand as dit verskillende hoeveelhede suurstof kry.

MATERIALE EN APPARATE

1 kers

4 glasbottels (klein, medium, groot en ekstra-groot)

vuurhoutjies

1 platboombak

METODE

Steek die kers aan.

Drup 'n bietjie was in die middel van die bak om 'n kers in die was te laat staan.

Gooi 'n klein bietjie water rondom die kers in die bak waarin die glasflesse kan staan.

Wanneer die kers stewig regop staan, steek die kers met die vuurhoutjies aan.

Sit die klein bottel oor die kers en kyk hoe lank dit neem tot die kers doodgaan. Teken die resultate in die tabel aan.

Bedek die kers met elkeen van die verskillende groottes bottels soos aangedui in die prentjie.

Herhaal die eksperiment met elkeen van die verskillende glashouers en kyk hoe lank dit neem vir die kers om dood te gaan.

RESULTATE EN WAARNEMINGS

Grootte van die glasfles

Hoe lank dit geneem het vir die kers om dood te gaan?

klein

medium

groot

ekstra-groot

In watter glasfles het die kers die langste gebrand?

Die ekstra-groot fles.

In watter glasfles het die kers die vinnigste uitgebrand?

Die klein fles.

GEVOLGTREKKING

Skryf 'n gevolgtrekking vir die ondersoek.

Hoe meer lug die kers kry, hoe langer kan die kers brand.

VRAE

Identifiseer die hittebron wat die aanvangsenergie en die brandstof voorsien wanneer jy 'n kers aansteek.

Die hittebron is die vuurhoutjie, die brandstof is die was.

Waarom het die kers doodgegaan toe jy die glasfles oor die kers gesit het?

Die kers het al die suurstof opgebruik. Verbranding kan nie sonder suurstof plaasvind nie en die kers het doodgegaan.

Waarom dink jy het dit verskillende tye geneem vir die kers om dood te gaan?

Die klein fles het minder lug in en daarom minder suurstof as die groter flesse. Hoe minder suurstof, hoe vinniger word dit opgebruik en dan gaan die kers dood.

'n Kers wat toegelaat word om vrylik in lug te brand, sal uiteindelik uitbrand. Waarom hou die kers in hierdie geval op met brand?

Die brandstof het opgeraak.

Wat ons tot dusver geleer het, is dat as jy die brandstof of die suurstof wegneem, sal verbranding stop.

Vir verbranding om moontlik te wees, het jy 'n hittebron, brandstof en suurstof nodig. Sonder een van hierdie drie sal verbranding nie kan plaasvind nie. Jy kan dit onthou deur die verbrandingsdriehoek te gebruik (kyk na die prentjie hieronder). Al drie sye van die driehoek is nodig vir verbranding.

Die verbrandingsdriehoek.

Stowwe wat in lug en suiwer suurstof brand. (video). goo.gl/sEV5g

Veiligheid by vure

gevaar

blus

Nooi iemand van die plaaslike brandweer om met die kinders in jou skool te kom praat. Vra dat die brandweerman van sy toerusting saambring en met die leerders gesels oor veiligheid tydens brande. Die brandweer is gewoonlik baie gewillig om skole te besoek en hulle is kenners op die gebied. As die brandweer nie beskikbaar is nie, kan 'n lid van die gemeenskap ook gevra word om met die leerders te praat.

Ons het nou al baie oor vuur en verbranding in dié hoofstuk gepraat. Vuur is 'n groot bron van hitte-energie vir baie mense wat dit gebruik om warm te bly, kos te kook of vir een of ander ander rede. Alhoewel vuur nuttig is, is dit ook gevaarlik. Jy moet baie versigtig wees wanneer jy vuur maak. Vuur kan ons gemeenskappe bedreig.

Dit is 'n veldbrand wat buite beheer geraak het. http://www.flickr.com/photos/38449766@N03/3602997918/

Hierdie is 'n waarskuwing in 'n natuurreservaat tydens die droë somermaande wanneer brande maklik kan ontstaan.

Hier is 'n paar veiligheidsreëls wat almal moet ken.

Moet nooit met vuurhoutjies en aanstekers speel nie. Maak seker dat vuurhoutjies en aanstekers buite bereik van jong kinders gehou word wat nie weet hoe om ordentlik daarmee te werk nie.

In die geval van 'n brand – bly weg. As daar 'n brand in jou huis is, moenie wegkruip nie. Gaan eerder so gou as moontlik buitentoe.

Leer die telefoonnommer van die plaaslike brandweer en bel in geval van nood.

Julle moet 'n noodplan vir julle huis hê en dit met jou familie oefen. Julle moet 'n bymekaarkomplek buite hê sodat julle weet dat almal veilig is as daar 'n brand is.

Sommige plante het vuur nodig om te oorleef! Een voorbeeld is Fynbos. Dit is 'n groep plantspesies wat net in Suid-Afrika voorkom. Die saad van Fynbos het rook en hitte nodig om te ontkiem.

Gevaarlike situasies wat te doen het met vuur.

INSTRUKSIES

Hieronder is vier verskillende situasies.

Elkeen van hulle is potensiëel gevaarlik en het te doen met vuur.

Voorsien 'n beskrywing langs elke prent waarom elke situasie gevaarlik is.

Situasie

Waarom is dit gevaarlik?

Brandalarms is baie belangrik om mense te waarsku in 'n gebou waar 'n vuur ontstaan het.

Daar moet brandblussers in jou skool wees. Kyk of jy hulle kan kry.

'n Lekker ekstra aktiwiteit is om die gebruik van 'n brandblusser te demonstreer en dan vir die leerders te verduidelik hoekom dit die vuur blus. Het die brandblusser die vuur uitgeblaas? Het dit die suurstof van die brandende materiaal weggeneem? Het dit hitte van die vuur weggeneem? Het dit verhoed dat suurstof by die vuur uitkom? Dit kan lei tot baie interessante vrae, wat weer tot belangrike besprekings kan lei. Jy moenie/hoef nie koolstofdioksied te noem tensy die konsep alreeds vroeër bespreek is nie.

Praat oor vuur in ons gemeenskap.

Werk in groepe van vier.

Praat oor jou ervarings van vuur in jou gemeenskap. Lys van die goeie en slegte ervarings in die tabel hieronder.

Goeie ervarings met vuur

Slegte ervarings met vuur

Watter oorsake van brande kan jy in jou gemeenskap identifiseer?

Hoe kan jy elkeen van hierdie oorsake van brande wat jy bespreek het, voorkom?

Die antwoorde op die vrae is uniek tot die gemeenskap waarin jy woon. Bespreek elke groep se antwoorde met die klas. Stel voor dat elke groep 'n plakkaat oor vuur en veiligheid maak ná die klasbespreking.

Soms onstaan brande en dit is belangrik dat ons weet wat om in so 'n geval te doen.

Doen 'n opvoering van wat jy in die geval van 'n brand moet doen.

INSTRUKSIES

Beplan en voer 'n toneelstuk op wat jou klas sal leer wat om te doen as daar 'n brand is. Werk in groepe van 5.

Maak seker die opvoering gee die volgende belangrike inligting:

hoe om uit 'n brandende gebou te ontsnap.

moenie deure oopmaak in 'n gebou wat brand nie.

wat om te doen as jou klere aan die brand is, en

wat om te doen as jou vriend in die brandende gebou vasgekeer is.

Die volgende aksies moet in die opvoerings gewys word:

Om uit 'n gebou te onstnap – val en kruip.

Wanneer jou klere aan die brand is – stop, val en rol of maak met 'n kombers of 'n mat toe.

As 'n vriend in die gebou vassit – leerders moet wys dat hulle NOOIT self in 'n brandende gebou sal ingaan nie, maar eerder om hulp sal roep.

Asseseer die leerders se opvoerings as 'n groep volgens hoe duidelik hulle praat en hoe hulle die nodige aksies met hylle lywe en optrede uitbeeld.

Het jy al brandplakkate in jou skool gesien wat vir jou sê wat om te doen as daar 'n brand is? Het die plakkaat jou aandag getrek en jou bewus gemaak van die gevare wat vuur inhou vir jou skool? Miskien is daar nie brandplakkate in jou skool nie. Kom ons maak ons eie plakkate om in die skool op te sit.

Maak 'n plakkaat oor vuur.

MATERIALE

Stukke papier en karton

Kleurpotlode en penne

Ou tydskrifte

Skêre

Gom

INSTRUKSIES

Ontwerp 'n plakkaat wat vir almal in die skool sê wat om te doen as daar 'n brand is.

Plak prente om die stappe wat hulle moet volg te wys. Jy kan prente teken of uit ou tydskrifte of koerante knip.

'n Paar dinge om te oorweeg wanneer jy jou plakkaat maak:

Het jou skool 'n brandalarm?

Indien wel, wat is die teken?

Is daar 'n veilige plek waar groot hoeveelhede mense bymekaar kan kom?

Hoe gaan jy seker maak dat niemand in die geboue agterbly nie?

Is dit veilig om die hyser of die trappe te gebruik as daar 'n brand is?

Watter bykomende maatreëls kan jy toepas om die brand te stop? (Wenk: Onthou vuur het suurstof nodig om te brand. Wat kan jy met jou klaskamer doen om die vuur te stop en die suurstoftoevoer te verminder?)

Ekstra maatreëls sal wees om die vensters en deure toe te maak.

Rookinaseming (inasem van skadelike rook) van 'n vuur maak meer mense dood in huishoudelike brande as die vuur self.

Energie word in brandstof opgegaar.

Brandstof is bronne van nuttige energie.

Brandstowwe word gebrand sodat ons hulle energie as hitte en lig kan gebruik.

Vuur kan gevaarlik wees.

Lys drie soorte brandstof wat jy in jou gemeenskap gebruik.

Kos, steenkool, enige brandstof wat leerders al gebruik het.

Wat is nodig vir verbranding?

Hitte, brandstof en suurstof.

Jou pa kook met warm olie op die stoof. Die olie slaan aan die brand. Wat kan hy doen om die vuur te blus? Hoekom sal dit werk?

Sit die deksel op die pot. Dit sal die suurstof afsny wat die vuur nodig het om te brand en die vuur sal doodgaan. Moenie water gebruik om die vuur te blus nie.

'n Geesdriftige wetenskapleerder het besluit om 'n eksperiment te doen om uit te vind hoe lank verskillende hoeveelhede aanstekers sal hou. Elke aansteker is in ewe groot blokke gesny. Die eksperiment is gedoen onder volwasse toesig en dit het die volgende resultate gelewer:

'n Paar aanstekers

Tyd wat dit neem om te brand (min)

2

6,0

4

11,5

6

18,6

8

23,8

12

37,0

16

48,0

Teken 'n grafiek met die hoeveelheid aanstekers op die horisontale (x) as en die tyd wat dit brand op die vertikale (y) as.

Trek die gepaste lyn vir jou grafiek.

Die lyn MOENIE die punte verbind nie. Die lyn moet met 'n liniaal getrek word en so na as moontlik aan die datapunte wees. Daar moet net soveel datapunte onder die lyn wees as bo die lyn.

Beskryf die verwantskap tussen die tyd van verbranding en die aantal aanstekers.

Hoe groter die aantal aanstekers, hoe langer brand dit.

Gebruik jou grafiek om uit te vind hoe lank tien aanstekers sal brand.

30 min

Jou ma los die strykyster aan en dit is langs 'n venster met 'n gordyn wat in die wind waai. Verduidelik aan haar hoekom dit gevaarlik is en wat sy eerder moet doen.

Die gordyn kan teen die warm strykyster vaswaai en aan die brand raak en ook die hele huis laat afbrand. Die wind wat deur die venster waai, sal ook help om die vuur te versprei. Sy moet liewer die strykyster afsit wanneer sy dit nie gebruik nie en die venster toemaak, sodat die gordyn nie teen die strykyster kan waai nie.

Energie en elektrisiteit

Wat doen selle en batterye?

Wat is 'n elektriese stroombaan?

Waar kom die energie van 'n kragstasie vandaan?

Hoe kom die elektrisiteit van die kragstasie tot waar dit benodig word?

Hoe kan ons elektrisiteit veilig gebruik?

Selle en batterye

Batterye kom voor in allerhande vorms en groottes. Ons het batterye wat vir verskillende doeleindes benodig word. Meeste flitsligte, radio's, optelmasjientjies, selfone, sommige speelgoed en selfs motorvoertuie, pasaangeërs en gehoortoestelle het batterye nodig om te werk.

Tipiese batterye.

sel

battery

stroombaan

pasaangeër

Batterye is bruikbaar omdat dit chemiese energie kan stoor. Wanneer die battery aan 'n elektriese apparaat gekoppel en dit aangeskakel word, verander die gebergde energie in die battery na elektriese energie wat gebruik word sodat die apparaat kan werk.

Ondersoek die bron van elektrisiteit in 'n flitslig.

MATERIALE :

'n Werkende flits

'n Ou gebreekte flits

INSTRUKSIES

Skakel jou flits aan en af. Kan jy sien hoe die gloeilampie aangaan?

Skakel jou flits af. Maak dit oop en haal die batterye uit.

Skakel dit nou weer aan.

VRAE

Gaan die lig van die flits aan wanneer daar geen battery in is nie?

Nee

Hoekom is batterye nodig om jou flits te laat werk in die donker?

Jy benodig batterye vir die gloeilamp om te brand. Dit is omdat die selle die bron van elektriese energie is.

Onthou jy wat jy in Graad 4 geleer het oor die oordrag van energie? In watter vorm van energie verander die chemiese energie as die gloeilamp aangeskakel word?

Chemiese energie in die batterye word omgeskakel na elektriese energie. Elektriese energie word dan omgeskakel in ligenergie in die gloeilamp.

Bring 'n ou flits wat uitmekaar gehaal kan word skooltoe. Kyk versigtig na al die dele van die flits en maak 'n lys van dit wat jy kry. Elke deel van die flits is nodig om die flits reg te laat werk.

Batterye, gloeilamp, drade, skakelaar, glas of plastiek voorkant.

Chemiese energie in die battery in die flits word omgeskakel na elektriese energie wat omgeskakel word na ligenergie in die gloeilamp.

'n Elektriese stroombaan is 'n stelsel wat uit verskillende dele bestaan. Ons noem die deeltjies die komponente van die stroombaan. Batterye, gloeilampe en elektriese bedrading is byvoorbeeld komponente wat 'n stroombaan kan vorm. Wanneer die komponente reg met mekaar verbind word, sal elektrisiteit oorgedra word van die een komponent na die volgende. In die voorbeeld word energie oorgedra van die batterye deur die verbindingsdrade na die gloeilamp en terug na die batterye om die stroombaan te voltooi.

Maak 'n eenvoudige stroombaan.

MATERIALE

2 flitsbatterye

1 gloeilamp

Elektriese drade

INSTRUKSIES

(deel 1)

Stel die stroombaan op soos wat dit in die diagram gewys word.

Maak seker al die drade is verbind om 'n geslote kring te vorm.

'n Eenvoudige stroombaan.

VRAE

Wat neem jy waar?

Die gloeilamp brand.

Wat gebeur wanneer jy een van die punte van die drade losmaak?

Die gloeilamp gaan dood.

Die een kant van die battery is positief gemerk en die ander kant negatief. Teken 'n diagram van die battery en merk die punte as positief of negatief.

Deel 2

Stel 'n nuwe stroombaan op met twee batterye en een gloeilamp.

Verduidelik hoe jy die batterye sal verbind sodat die lig steeds sal brand.

Batterye moet so gekoppel word dat die positiewe kant aan die negatiewe kant van die ander battery raak.

Verduidelik of het die gloeilamp dieselfde, helderder of flouer gebrand as in eksperiment 1?

Helderder.

Verduidelik jou antwoord op vraag 2.

Twee batterye bevat meer gestoorde energie as een battery, meer gestoorde energie verander in meer ligenergie.

Beskryf 'n elektriese stroombaan.

'n Elektriese stroombaan is 'n baan wat elektrisiteit toelaat om te vloei, of 'n sisteem wat elektrisiteit toelaat om te beweeg.

Indien jy toegang tot die internet het, is daar 'n wonderlike webwerf wat jou toelaat om stroombane te bou en om eksperimente te doen. Gaan na en kyk of jy 'n paar stroombane kan bou. Eksperimenteer om te sien hoe die gloeilampe helderder en flouer brand.

Batterye bestaan eintlik uit kleiner deeltjies wat ons selle noem. Selle stoor chemiese energie. Twee of meer selle wat kop-aan-kop gekoppel word, vorm 'n battery. Ons praat meestal daarvan as batterye, maar hou in gedagte dat die wetenskaplike term vir wat mense in die alledaagse lewe batterye noem, eintlik 'sel' is. Een sel stoor 'n klein hoeveelheid energie. As ons 'n groot hoeveelheid energie moet stoor, gebruik ons 'n battery.

'n Motorbattery bevat 6 selle.

'n Motor benodig energie om die enjin aan te skakel. Een sel het nie genoeg gestoorde energie nie. 'n Motorbattery is eintlik ses selle wat punt-teen-punt aan mekaar gekoppel is aan die binnekant van die batteryhouer. Daar is ses keer meer energie wat gestoor word in die battery as in die enkele sel. Dit gee die motor genoeg energie om die enjin aan te skakel.

Hoofstroom-elektrisiteit

'n Battery het gestoorde energie wat omgeskakel kan word in elektriese energie, maar ons huise, skole, winkels en fabrieke kan nie met batterye werk nie. Ons gebruik elektrisiteit vir allerhande verskillende goed elke dag. Die hoofbron van elektriese energie is kragstasies. Ons noem dit 'hoofstroom-elektrisiteit'.

toevoerdrade

kragpale

'n Kragstasie.

Elektrisiteitsopwekking (video). http://www.youtube.com/watch?v=20Vb6hlLQSg&feature=related

Kragstasies benodig 'n bron van energie.

Kragstasies gebruik verskillende maniere om krag op te wek. 'n Kragstasie benodig 'n bron van energie. In Suid-Afrika brand die meeste kragstasies steenkool om die energie te gebruik wat in die steenkool gestoor word om elektrisiteit op te wek.

Steenkool is nie die enigste bron van energie vir kragstasies nie, daar is ook ander tipes kragstasies. Vind uit wat dit is en skryf die bron van energie wat elkeen van hulle gebruik neer.

Hidro-elektrisiteit (water), geotermiese (stoom), en kernkragstasies (kernsplitsing).

Elektrisiteit word in 'n massiewe stroombaan na ons huise oorgedra.

Vanaf 'n kragstasie word elektrisiteit deur transmissiekabels oorgedra en hierdie kabels word deur reuse kragpale ondersteun. Die transmissiekabels vorm deel van die stroombaan wat die kragstasies verbind met die plekke waar elektrisiteit benodig word.

Onthou jy dat julle in Graad 4 oor die strukture van kragpale in Materie en Materiale geleer het? Onthou dat dit driehoekige vorms en stutte het om dit sterk en stabiel te maak!

Massiewe kragpale steun die transmissielyne regoor die land.

Vervaardig elektrisiteit van steenkool (video). http://goo.gl/Hzu5V en http://www.youtube.com/watch?v=SeXG8K5_UvU&feature=related"

Elektrisiteit word in 'n masiewe stroombaan na ons huise oorgedra.

Van 'n substasie word elektrisiteit in kleiner hoveelhede vervoer na die elektrisiteitmeterkas van ons huis. Vandaar word dit deur die drade vervoer na die muurproppe en ligskakeleaars in ons huise.

Die oordrag van krag vanaf kragstasies na ons huise, skole en winkels

Die diagram hierbo wys vir ons hoe die elektrisiteit oorgedra word vanaf die kragstasie na jou huis. Voltooi die diagram (gebruik die spasie hieronder) om die pad van die elektrisiteit te teken van die oomblik wat dit in jou huis is en deur die drade, muurprop en kragproppe na 'n apparaat, soos die TV, gaan.

Hierdie gedeelte toets die leerder se vermoë om 'n vloeidiagram te teken en woorde in prentjies en teks te omskep.

Interaktiewe webblad oor elektrisiteit. goo.gl/mrFiy

Veiligheid en elektrisiteit

Ons gebruik elektrisiteit elke dag. Elektrisiteit kan gevaarlik wees, so dit is belangrik dat ons dit veilig gebruik. Elektrisiteit kan vir jou 'n elektriese skok gee. 'n Elektriese skok kan jou baie seer maak en jou selfs doodmaak.

Hoë stroomspanning is baie gevaarlik. Kyk uit vir waarskuwingstekens soos hierdie!

Elektrisiteit kan vure en beserings, en selfs dood, veroorsaak. Hier is 'n paar reëls oor hoe om elektrisiteit veilig te gebruik.

Moenie enige iets in 'n muurprop sit behalwe 'n kragprop nie.

Moenie aan die koord trek om die apparaat se kragprop uit te trek nie, hou aan die prop vas en trek.

Droog jou hande af voordat jy 'n kragprop insit of uittrek.

As 'n kragprop gebreek is of die koord is gesny of beskadig, moet dit nie gebruik word nie.

Moenie te veel koorde aan een kragpunt sit nie.

Hou elektriese apparate weg van water. Moenie 'n haardroër gebruik as daar water naby is nie.

As daar 'n elektriese storm (met weerlig) is, skakel elektriese apparate af en diskonnekteer dinge soos die TV en die rekenaar.

Moenie enige kragdrade aanraak nie.

Sommige kragdrade word ondergronds begrawe. Indien jy spit en 'n draad kry, moenie daaraan raak nie.

Moenie 'n vlieër vlieg of 'n boom klim naby 'n kragdraad nie.

Tien veiligheidswenke vir elektrisiteit.

INSTRUKSIES

Kyk na die prente.

Elkeen van die prentjies wys die VERKEERDE gebruik van elektrisiteit of elektriese apparate.

Kyk na die prentjie en skryf 'n "veiligheidswenk" vir die situasie wat uitgebeeld word, neer.

Die eerste voorbeeld is vir jou gedoen.

Prente

Veiligheidswenk

Moet nooit 'n apparaat gebruik wat 'n gebreekte kabel het of waarvan daar metaaldrade by die kabel se omhulsel uitsteek nie.

Antwoorde

Moet nooit 'n apparaat gebruik wat 'n gebreekte kabel het of waarvan daar metaaldrade by die kabel se omhulsel uitsteek nie.

Moenie buite speel wanneer daar donderweer en weerlig is nie. As hierdie kragtige natuurlike elektrisiteit naby jou slaan, sal dit probeer om deur jou tot by die grond te kom.

Moet nooit naby of op elektriese heinings of kragdrade speel nie. Dit het lewende elektrisiteit wat deur dit vloei, wat beteken dat jy geskok kan word, selfs deur net daaraan te raak!

Moet nooit elektriese apparate gebruik wanneer jy nat is of buite in nat weer nie. Water gelei elektrisiteit baie goed, dus SAL jy skok as jy aan 'n apparaat raak terwyl daar water drup in die kragprop, koord of motor. Dra toe skoene met rubbersole wanneer jy elektriese apparate gebruik. Moet nooit elektriese apparate gebruik as jy kaalvoet is nie.

Moet nooit elektriese apparate in die badkamer gebruik nie. Onthou, elektrisiteit kan deur water vloei.

Elektrisiteit kan van een persoon na die volgende vloei. Moet NOOIT probeer om iemand wat skok weg te trek van 'n apparaat nie. Jy sal ook skok! Gebruik 'n plastiek/nie-metaal voorwerp om die persoon van die elektriese bron te skei.

Moet nooit te veel elektriese toerusting in een kragprop inprop nie. Gebruik verskillende muurproppe eerder as om meer as een dubbelprop aan mekaar te koppel.

Moet nooit 'n metaalmes in 'n broodrooster steek wanneer dit aangeskakel is nie. Skakel eers die broodrooster af, haal die prop uit die kragpunt en gebruik 'n hout of plastiekmes. Onthou, elektrisiteit kan deur metale vloei.

Energie kan gestoor word in selle en batterye.

Die selle of batterye is 'n bron van elektriese energie vir 'n elektriese stroombaan.

'n Elektriese stroombaan is 'n sisteem wat elektriese energie oordra na waar dit benodig word.

'n Kragstasie benodig 'n bron van energie.

Elektrisiteit van 'n kragstasie word deur 'n stroombaan oorgedra na ons huise.

Elektrisiteit kan gevaarlik wees en moet veilig gebruik word.

Hoekom benodig flitse selle (batterye) om te werk?

Selle (batterye) is 'n bron van energie vir die flits. Chemiese energie word gestoor in die battery en dit word omgeskakel na elektriese energie en dan ligenergie as die gloeilamp brand.

Wat is 'n elektriese stroombaan?

'n Elektriese stroombaan is 'n baan wat elektrisiteit toelaat om te vloei, of 'n sisteem wat elektrisiteit toelaat om te beweeg.

Hoe verskil 'n sel van 'n battery?

'n Battery is twee of meer selle wat punt-teen-punt aan mekaar verbind is.

Teken 'n diagram van 'n eenvoudige stroombaan wat een sel en een gloeilamp bevat sodat die gloeilamp sal brand.

Diagram soos in werkboek.

Hoe is dit moontlik dat elektrisiteit opgewek kan word in 'n kragstasie en 'n televisie in die huis kan bereik wat ver weg is van die kragstasie? Verduidelik hoe die energie oorgedra word van die kragstasie na jou huis.

Die krag vloei van die kragstasie deur kraglyne wat ondersteun word deur kragpale na die substasie. Vanaf die substasie vloei krag deur verspreidingskabels na die elektrisiteitsboks in jou huis. Van die elektrisiteitsboks vloei dit deur drade in ons huis na kragpunte en ligte en toestelle.

Wanneer mag jy NIE elektrisiteit of elektriese toestelle hanteer nie?

Wanneer jy kaalvoet is, nat hande het of in die badkamer is.

Kies die korrekte antwoord. As iemand deur 'n elektriese bron geskok is, moet ek:

Probeer om hulle van die bron van elektrisiteit skei.

Gooi water op hulle om die skok te verlig.

Skakel die kragbron so vinnig as moontlik af en gee dan aandag aan hulle.

Gee aandag aan hulle en skakel die kragbron so vinnig as moontlik af sodra hulle veilig is.

Antwoord: C

Gee 'n rede vir die volgende stelling: Moenie onder of naby kraglyne of elektriese drade speel nie.

As die elektriese velde lewendig is, kan ek skok deur net naby aan die elektriese bron te staan.

Energie en beweging

Hoe kan gestoorde energie verander word in bewegingsenergie?

Hoe kan ons dinge laat beweeg deur gestoorde energie te gebruik?

Hierdie hoofstuk is 'n inleiding tot gestoorde (potensiële) energie en bewegings- (kinetiese) energie. Alhoewel die regte terminologie nog nie hier gebruik word nie, kan leerders al daaraan blootgestel word. Wanneer hulle dit in later grade teëkom sal dit nie heeltemal vreemd wees nie.

Onthou jy in Graad 4 toe ons gekyk het na energie en beweging in 'n sisteem? Ons het hoofsaaklik gekyk na musiekinstrumente en hoe dit gebruik word deur bewegingsenergie (die inset), soos tokkel of blaas, om dit te laat werk.

In hierdie hoofstuk gaan on kyk na sommige ander maniere waarop ons gestoorde energie kan gebruik om bewegingsenergie op te wek.

Rekke en vere

Uitrek van 'n elastiese band.

kettie

uitrek

saamdruk

stoor

potensiaal

Het jy al ooit 'n rek uitgerek? Wanneer jy dit uitrek en dit dan los, wat gebeur?

Wanneer jy 'n rek laat los, skiet dit terug in posisie.

Wanneer ons 'n rek uitstrek, berg ons energie daarin. Dit is omdat wanneer die rek uitgestrek is, dit werk kan verrig wanneer jy dit laat los. Ons gaan kyk na sommige ander maniere waarop ons rekke kan gebruik om werk te verrig en beweging te kan voortbring.

Maak jou eie kettie.

MATERIALE

10 roomysstokkies of kunsstokkies

4 tot 6 rekke

1 plastieklepel

'n sak malvalekkers

INSTRUKSIES

Plaas 8 van die stokkies saam en bind 'n rek stewig om die een punt.

Bind 'n ander rek om die ander punt sodat die stokkies stewig vasgebind is.

Bind 'n rek om die orige 2 stokkies, naby die een punt.

Druk die bondel van 8 stokkies wat saamgebind is, tussen die 2 stokkies in. Kyk na die prentjie om te sien hoe dit gedoen word.

Bind nog 'n rek in 'n kruis sodat die twee bondels in posisie gehou word soos hieronder.

Gebruik 'n rek om die plastieklepel aan die punt vas te maak. Jy het nou 'n eenvoudige kettie.

Gebruik die malvalekkers en skiet hulle deur dit een vir een op die lepel te sit, dit af te trek en los te laat.

Hou 'n kompetisie om te sien wie die malvalekkers die verste en die akkuraatste kan skiet. Kan jy die teiken raakskiet?!

VRAE

Hoe kan jy 'n malvalekker nader of verder weg skiet?

Deur die lepel verder af te trek, sal jy die malvalekker verder kan skiet.

As die malvalekker so ver as moontlik gaan, hoe ver het die rek gestrek in vergelyking met 'n malvalekker wat nie so ver gegaan het nie?

Hoe groter die rek gestrek is, hoe verder het die mavalekker getrek.

Waar het die bewegingsenergie van die malvalekker vandaan gekom?

Gestoorde energie in uitgerekte rek.

Ons het in die aktiwiteit gesien dat wanneer jy 'n rek strek kan jy beweging voortbring. Die gestoorde energie in die band wanneer dit gestrek is, het die potensiaal om werk te doen. Ons noem die energie in die rek potensiële energie omdat dit die potensiaal het om later vir ons werk te verrig. Maar wat beteken die woord potensiaal?

Soek die definisie van potensiaal in jou woordeboek op.

Die kapasiteit om iets te doen of om tot iets in die toekoms te ontwikkel. Sinonieme is moontlikheid/uitvoerbaarheid.

'n Gestrekte rek kan ook beweging voortbring en werk verrig wanneer dit gelos word.

Kom ons kyk na 'n ander manier om 'n rek te gebruik om bewegingsenergie te produseer. Ons gaan nie die rek uitrek nie, maar eerder opdraai.

Bou 'n rek-aangedrewe boot.

MATERIALE

reghoekige houtblok (ongeveer 5 cm by 8 cm by 2 cm)

2 roomysstokkies

1 stuk plastiek (6cm by 2,5 cm uitgesny uit 'n koffieblik se deksel)

1 groot rek

1 klein rek

'n bak water om jou boot in te toets

INSTRUKSIES

Maak die roomysstokkies langs die kante van die houtblok met 'n breë rek was. So ongeveer ¼ tot ½ van elke stok steek verby die punt van die blok.

Plaas 'n dunner rek oor die stokkies se punte.

Druk die stuk plastiek deur die dun rek.

Draai die plastiek om die rek op te wen.

Plaas dit in die water en laat dit los.

Uitdaging: Kan jy dit regkry dat jou boot vorentoe en agtertoe beweeg?

VRAE

Wat is die doel daarvan om die rek op te wen?

Om energie in die rek te stoor.

Hoekom beweeg die bootjie? Gebruik wat jy geleer het van potensiële energie-oordrag om die vraag te antwoord.

Gestoorde energie in die rek word verander in bewegingsenergie van die plastiek en die boot.

Hoe kan jy jou boot in verskillende rigtings laat gaan (vorentoe en agtertoe)?

Wen die stuk plastiek in twee verskillende rigtings op. Om dit na die boot se kant toe op te wen, sal maak dat die boot vorentoe beweeg, wen dit weg van die boot af op, dan sal dit agtertoe beweeg in die water.

Skryf neer wat jy geleer het van die laaste twee aktiwiteite wat jy voltooi het.

Rekke wat gestrek of opgewen is, stoor energie. Die gestoorde energie kan verander word in bewegingsenergie wanneer die rek gelos word en na sy normale vorm terugkeer.

Ons het nou gekyk na rekke en hoe dit gestrek of opgewen kan word om energie te stoor om werk te verrig. (Om beweging te bewerkstellig.) Vere kan ook saamgepers of gestrek word om energie te stoor.

'n Slinky is 'n veer http://www.flickr.com/photos/mwichary/2140389736/

'n Slinky is 'n opgerolde metaalveer. Wanneer jy 'n slinky-veer strek, stoor dit energie. Wanneer die veer gelos word, verander die gestoorde energie na bewegingsenergie wanneer dit terugspring na sy oorspronklike posisie.

stadige aksie slinky veer (video). goo.gl/FwlFL

Vere kan ook saamgepers word om werk te doen. Om iets saam te pers, beteken dat jy dit druk. Kyk na die foto hieronder van 'n kind wat op 'n Pogo-stok spring. Die pogo-stok werk deur 'n saamgeperste veer te gebruik.

Die veer is gestrek en wanneer dit losgelaat word, beweeg dit terug. http://www.flickr.com/photos/aidanmorgan/4091893094/

Spring op 'n pogo-stok. http://www.flickr.com/photos/lobo235/59008266/

Gebruik jou kennis van vere om te verduidelik hoe 'n pogo-stok werk. Jou antwoord moet die woorde saamgepers, gestoorde energie en beweging insluit.

Wanneer 'n kind met 'n pogo-stok spring, pers hy die veer saam (druk dit na mekaar toe). Die veer het dan gestoorde energie en as dit laat los, stoot dit die die kind weer op. Die gestoorde energie van die samepersing word vrygestel en verander in 'n beweging.

Gebergde energie kan verander word in bewegingsenergie.

Energie kan geberg word in 'n gestrekte of gedraaide rekkie.

Energie kan geberg word in saamgeperste of gestrekte vere.

'n "Jack in the box" is 'n speelding. 'n Voorwerp spring uit die houer as die deksel oopgemaak word. Verduidelik hoe dit werk.

'n Saamgeperste veer is onder die voorwerp. Wanneer die deksel opgelig word, word die veer losgelaat en die gestoorde energie word verander in bewegingsenergie van die voorwerp.

'n Uitgestrekte rek is 'n voorbeeld van gestoorde/vrygestelde energie?

Gestoorde energie.

Wat anders, behalwe uitstrek, kan jy met 'n rek doen om dit gestoorde energie te gee?

Draai dit.

Dink aan sommige van die voorbeelde waarmee jy geëksperimenteer het wat vere gebruik om energie te stoor en skryf dit hieronder neer.

Sisteme vir bewegende dinge

Wat is 'n wiel en 'n as-sisteem?

Wat is die doel van wiele en asse?

Hoe kan ek my eie wiel en as-sisteem maak?

Het jy al ooit onder 'n motor gekyk? Dit lyk baie ingewikkeld en daar is allerhande soorte stukke en onderdele, elkeen het sy eie funksie om te verrig. Ons gaan fokus op twee van die belangrikste dele in 'n voertuig wat dit toelaat om te beweeg.

Daar is geen gespesifiseerde Tegnologiese ontwerpsproses in hierdie hoofstuk nie, maar die fokus is op tegnologie en sisteme. In Graad 6 in Aarde en Heelal sal leerders 'n ontwerpsproses volg en 'n motor ontwerp wat op die Maan of op Mars kan beweeg. Hulle sal van die konsepte hersien wat hulle hier geleer het oor wiele en asse.

Wiele en asse

as

masjien

Alle voertuie het wiele. Die meeste motors het vier wiele, maar sommige het baie meer, terwyl ander slegs dire wiele het. Vragmotors en busse het baie wiele terwyl sommige sleepwaens of fietse slegs twee het.

Hoekom dink jy is wiele rond? Hoekom sal 'n vierkantige of driehoekige wiel nie werk nie?

Wiele moet rond wees om te kan rol. 'n Vierkantige of driehoekige wiel sal nie rol nie.

Hoe het wiele en asse ontwikkel?

In die verlede voordat wiele ontwerp is, was dit baie moeilik om dinge rond te beweeg. Mense moes probeer om dinge rond te sleep op die grond deur toue te gebruik, of anders moes hulle die dinge dra. Dit was egter baie ondoeltreffend! Dus het mense begin eksperimenteer met maniere om die vervoer van goedere en swaar voorwerpe te vergemaklik.

Die piramides in Egipte is gebou lank voordat vragvoertuie en moderne voertuie ontwikkel is.

Die piramides is baie hoë strukture wat van klip gemaak is.

Die Egiptenare was baie slim om maniere te vind om swaar voorwerpe te beweeg. Hulle het boomstompe gebruik wat hulle plat gelê het soos op die prentjie. Die swaar voorwerpe is daarop geplaas en die stompe is gerol om beweging te veroorsaak soos in die prent.

Egiptenare het baie swaar rotsblokke oor die stompe gesleep.

Jy kan dit demonstreer deur 'n bondel potlode langs mekaar te sit. Plaas 'n swaar voorwerp bo-op die potlode en stoot dit vorentoe. Soos die voorwerp beweeg, sal die potlode onder dit ook beweeg.

Die Egiptenare het die metode gebruik om die massiewe rotsblokke te beweeg om die piramides te bou. Daar is egter nog baie probleme wanneer stompe gebruik word wat van bome gesny is.

Kan jy dink aan sommige van die probleme wat kan ontstaan deur stompe te gebruik om baie swaar voorwerpe te beweeg? Bespreek dit met jou vriende rondom jou en skryf jou antwoorde hieronder neer.

Stompe is nie van dieselfde grootte of lengte nie. Jy sal 'n klomp stompe nodig hê en dit sal ook moet beweeg word.

Dit kan gedemonstreer word deur potlode en penne van verskillende groottes en vorms te gebruik.

Later het mense begin om die stompe in kort stukke op te saag sodat hulle dieselfde grootte was. Dit was soos 'n houtskyf. Maar die houtskyf kon nie vanself regop staan nie, dus het die mense 'n houtpaal tussen twee van die houtskywe vasgemaak. En dit is hoe die eerste wiel en as ontwikkel is!

Mense kon toe items op die as balanseer en die eenvoudige masjien gebruik om voorwerpe te trek of stoot. Maar hierdie wiel was nog steeds baie swaar! Om dit ligter te maak is die wiel verander na 'n ronde raam met speke, soos 'n wawiel. Dit was baie ligter en makliker om te beweeg. Van toe af het die wiel baie gevorder. Dink aan die blink metaal- en rubberwiele wat jy vandag op motors sien!

Die eerste opblaasbare bande is van leer gemaak. Vandag word hulle van rubber gemaak.

´n Wawiel (links) en die moderne rubber- en metaalrandwiele wat ons vandag het (regs)

Hoe help wiele en asse ons?

Wiele en asse (video). goo.gl/LAvza

Mense bou baie masjiene wat help om hulle werk ligter te maak. 'n Wiel en 'n as is 'n eenvoudige masjien. 'n Masjien word gebruik om dit makliker te maak om 'n vrag te skuif.

Dit is baie makliker om 'n swaar sak in 'n kruiwa te verskuif as om dit met die hand te dra.

Die vroegste rekord van 'n kruiwa kom uit Sjina uit die tyd van die Drie Koninkryke (184-280nC)

'n Wiel en 'n as bestaan uit 'n wiel (groot silinder) gekoppel aan 'n as (klein silinder).

Benoem die twee wiele en die as in die volgende diagram.

Wiele en 'n as.

Wanneer ons dink aan wiele en asse, dink ons aan motors en ander voertuie wat ons rondom ons sien wat wiele het.

'n Wawiel en 'n as.

Maar, daar is baie voorbeelde van masjiene wat wiele en asse gebruik:

koekroller

windmeul

waaier

eierklitser

deurknop, en

fietswiele

Identifiseer voertuie met wiele.

Soek prentjies van drie van die voorbeelde hierbo. Kyk in ou tydskrifte en koerante tuis of op die internet vir prentjies. Plak die prente hieronder en benoem die as en die wiel in elke prentjie.

Verduidelik baie mooi hoe 'n deurknop 'n as-en-wiel masjien is.

'n Deurknop het 'n groot silinder aan die buitekant wat vasgeheg is aan 'n klein silinder aan die binnekant. Dit is makliker om die groot silinder met jou hande te draai as die klein silinder.

Kom ons maak 'n eenvoudige wiel-en-as meganisme om te verstaan hoe dit werk.

´n Eenvoudige wiel-en-as masjien.

MATERIALE

2 stoele

besemstok

tou

'n emmer met 'n handvatsel

maskeerband

skêr

liniaal

INSTRUKSIES

Plaas die stoele rug-aan-rug, omtrent 30 cm uitmekaar. Plaas die besemstok op die rugkante van die stoele.

Maak 'n stuk tou van 50cm vas aan die emmer-handvatsel.

Plak die los ent van die tou met maskeerband aan die besemstok vas.

Plaas 'n paar albasters of ander ligte voorwerpe in die emmer.

Draai die besemstok met jou hande om die emmer op te lig. Draai dit anderkant toe om dit weer te laat sak.

Plak die liniaal aan die een kant van die besemstok vas sodat dit reghoekig met die besemstok is.

Gebruik die liniaal, wat nou soos 'n wiel is, om die besemstok te draai om die op emmer te lig.

VRAE

Kon jy die emmer lig deur die besemstok met jou hande te draai?

Ja

Was dit makliker om die emmer te lig toe jy die liniaal gebruik het om die besemstok te draai?

Ja

Vervang die liniaal met 'n stok wat langer as die liniaal is en gebruik dan die stok om die besemstok te draai. Was dit makliker om die emmer te lig met die langer stok?

Ja, hoe langer die liniaal of stok, hoe makliker is dit om die emmer te lig.

Identifiseer die as in die opstelling.

Die besemstok.

Identifiseer die wiel in die opstelling.

Die liniaal of lang stok.

Skryf 'n gevolgtrekking om op te som wat jy geleer het in hierdie aktiwiteit.

Ons kon die emmer oplig deur die besemstok te draai. Dit was baie makliker om die emmer op te lig toe ons die liniaal gebruik het. Ons hand moes verder beweeg toe ons die liniaal gebruik het, maar dit was makliker en die emmer het ligter gevoel. Ons het 'n eenvoudige wiel-en-as masjien gemaak om dit makliker te maak om die emmer op te lig.

Nou, kom ons voeg twee asse en vier wiele saam om 'n eenvoudige waentjie te maak!

Bou van 'n sleepwa met wiele en asse.

MATERIALE

karton

twee potlode

'n klein kartondosie

skêr

INSTRUKSIES

Sny vier sirkels van dieselfde grootte uit die karton. Jy kan die deksel van 'n fles of 'n koppie gebruik om sirkels van dieselfde grootte te kry.

Maak 'n gaatjie in die middel van elke sirkel asook 'n gaatjie onder-in elk van die 4 hoeke van jou kartondosie.

Om die middel van die wiel te vind, gebruik 'n liniaal om twee deursneelyne deur die middel te trek.

'n Deursneelyn is die langste reguit lyn wat jy deur 'n sirkel kan trek. Die middel van die sirkel is daar waar die deursneelyne kruis.

'n Wiel is 'n sirkel. Vind die middel deur 'n paar dwarslyne te trek. In die voorbeeld is die rooi kolletjie die middel.

Druk 'n potlood deur die middel van een van die sirkels en deur die hoek van die kartondosie.

Druk die potlood deur tot by die ander kant van die kartondosie.

Druk nog 'n sirkel vas op die punt van die potlood wat by die anderkant van die kartondosie uitsteek.

Herhaal dit vir die ander 2 wiele.

Jy het nou 'n eenvoudige waentjie soos in die prentjie hieronder.

Plaas 'n voorwerp in die kartondosie en stoot jou voertuig op die vloer rond.

VRAE:

Kan jy sien hoe die wiele op die as draai en hoe die asse die wiele verbind?

Ja

Watter deel van die voertuig wat jy gemaak het is die as?

Die potlode

Verskillende maniere om wiele en asse te maak

Hierdie afdeling wys verskillende maniere om wiele en asse te maak deur materiale wat maklik bekombaar is. Gaan nou deur 'n paar maniere waarop jy wiele en asse kan maak en eksperimenteer laastens met verskillende materiale en evalueer watter samestelling die beste resultate lewer.

Ons gaan nou eksperimenteer met verskillende maniere om wiele en asse te maak en ook probeer bepaal watter materiale die beste is om te gebruik.

Daar is twee verskillende maniere om wiele op 'n as te laat draai. Die een manier is wanneer die as vas aan die bak is en die wiele vry is om om die as te draai. Die ander manier is wanneer die wiele vas aan die as is en die as draai in 'n groter silinder wat 'n wiellaer genoem word. Die wiellaer is 'n hol pyp waardeur die as gaan. Die wiellaer moet groter wees as die as sodat die as maklik kan draai.

Jy kan 'n plastiekstrooitjie gebruik of die omhulsel van 'n balpuntpen vir 'n wiellaer. Die prentjie wys jou twee maniere om die wiellaer aan die bak vas te heg.

Twee maniere om die wiellaer vas aan die bak te heg.

Wat is die twee maniere wat in die prentjie gebruik word om die wiellaer aan die bak vas te heg?

Kleefband en gom.

Watter materiale kan gebruik word om 'n as te maak soos in die prentjie hierbo?

Kleiner strooitjies, sosatiestokkies,ens.

Jy kan ook 'n kennisgewingbord van plastiek of sterk geriffelde karton gebruik om 'n bak met wiele te bou. Kan jy sien hoe die as deur die gaatjies in die karton gaan?

Die karton maak wiellaers vir die asse wat vasgeheg is aan die wiele. Die asse draai in die gaatjies.

Die volgende prentjie wys die ander manier om die wiele te laat draai. Hierdie keer is die as vas en die wiele draai rondom die as. Die as is met kabelknippies aan die houtbak vas. Kabelknippies word gebruik om telefoonkabels teen mure vas te heg. Kan jy die vergrote weergawe van die kabelknippie sien? Die knippies mag die as styf vashou, dus moet die wiele vry wees om te kan draai.

So kan die kabelknippies die as vasheg.

'n Knippie wat die telefoonkabels teen die muur vasheg.

Die maak en evaluering van verskillende wiele en asse.

Alhoewel die aktiwiteit nie al die stappe van 'n tegnologiese ontwerpsproses volg nie, behels dit die ondersoek, maak en evaluering van verskillende voorwerpe om wiele en asse te maak en dan om die beste opsie te gebruik om 'n verbeterde trekker te maak teenoor die een wat hulle eerste gemaak het aan die begin van hierdie hoofstuk. Vra leerders vooraf om boumateriale vir wiele en asse van die huis af te bring – vra hulle ook om hulle verbeelding te gebruik wanneer hulle vir die verskillende materiale soek. Jy sal ook sommige van die materiale hieronder moet verskaf.

MATERIALE

Items om bymekaar te maak vir wiele: skoenpolitoerblikdeksels, flesdeksels, uitgesnyde kartonsirkels

Items om bymekaar te maak vir asse: sosatiestokkies, stywe plastiekstrooitjies, houttapstokke, aluminiumstafies, spykers of draad, of die skool mag dalk plastiekstafies van 'n verskaffer hê

skêr

gom

kleefband

potlode en kryte

'n klein kartondosie

Dinge wat jy kan gebruik vir wiele en asse.

INSTRUKSIES

Bring die verskillende materiale wat jy bymekaar gemaak het vir wiele en asse saam klas toe.

Jy moet nou eksperimenteer om wiele en asse te bou van die verskillende materiale wat jy het. Heg jou samestelling aan die klein kartondosie vas om die wiele en asse te toets.

Onthou wat jy geleer het oor hoe om asse aan die kartondosie vas te maak en eksperimenteer met hierdie verskillende metodes. (Wenk: Wiellaers!)

Eksperimenteer met verskillende groottes wiele en vind die beste opsie.

Toets die verskillende as-en-wiel samestellings wat jy gemaak het om te sien of hulle maklik beweeg. Kies die beste opsie en bou 'n verbeterde waentjie as die eenvoudige waentjie wat jy aan die begin van hierdie hoofstuk met potlode gebou het.

Evalueer hoe ver jou verbeterde waentjie kan gaan indien jy dit 'n stoot gee met 'n voorwerp in die klein kartondosie.

Hou 'n klein kompetisie om te sien wie se waentjie kan die verste gaan na een stoot terwyl dit 'n voorwerp dra (byvoorbeeld 'n borduitveër, of ander klein ligte voorwerp). Gebruik 'n maatband om te meet hoe ver elke leerder se waentjie gegaan het.

VRAE

Maak 'n tekening van jou finale verbeterde waentjie-ontwerp hieronder. Onthou om die verskillende materiale te benoem wat jy gebruik het.

Wat het jy besluit was die beste materiaal om vir die wiele te gebruik en hoekom?

Leerderafhanklike antwoord. Maak seker hulle verskaf 'n rede vir die materiaal wat hulle gekies het.

Wat het jy besluit om as asse te gebruik en hoekom?

Leerderafhanklike antwoord. Maak seker hulle verskaf 'n rede vir die materiaal wat hulle gekies het.

Hoe het jy die wiele aan die asse vasgemaak in jou finale ontwerp?

Leerderafhanklike antwoord.

Hoe ver het jou waentjie gegaan (terwyl dit 'n objek dra) nadat jy dit 'n stoot gegee het?

Leerderafhanklike antwoord.

Hoe sou jy jou ontwerp verbeter as jy dit moes oordoen?

Leerderafhanklike antwoord. Maak seker dat leerders hulle ontwerpe ontleed.

Baie voertuie is sisteme wat van wiele en asse gebruik maak.

Wiele en asse word gebruik om te help om voertuie makliker te laat beweeg.

Maak 'n lys van vier verskillende voertuie wat gebruik maak van wiele en asse om te beweeg.

Motor, vragmotor, fiets, stootwaentjie, motorfiets, winkelwaentjie, ens.

Toe Jojo geëksperimenteer het om wiele te maak, het hy besluit om flesdeksels te gebruik. Kyk na die prentjie hieronder. Hy het besluit dat dit beter is om twee deksels saam te gom as om een deksel te gebruik. Verduidelik hoekom jy dink Jojo het dit gedoen.

Jojo het twee deksels aanmekaar gegom.

Jojo het dit waarskynlik gedoen omdat een deksel onstabiel was en gewikkel het, terwyl twee deksels saam meer stabiel is en nie wikkel nie.

Toe Jojo asse gemaak het vir sy waentjie het dit so aan die onderkant gelyk:

Die asse onderaan Jojo se waentjie.

Wat is verkeerd met die asse en hoe dink jy sal die waentjie beweeg? Wat moet Jojo doen om sy ontwerp te verbeter?

Die een as is skeef en dit sal veroorsaak dat die waentjie in 'n kurwe eenkant toe beweeg. Hy kan sy ontwerp verbeter deur die asse parallel aan mekaar te maak en loodreg met die sy van die waentjie. (Verduidelik miskien aan jou klas die woorde parallel en loodreg met tekeninge op die bord.)

Wanneer mense beplan om 'n stootwaentjie te koop, is daar baie verskillendes beskikbaar. Sommige het groot wiele en sommige het klein wiele. Kyk na die prentjies hieronder.

Hierdie stootwaentjie het klein wiele. http://www.flickr.com/photos/ulybug/528293273/

Hierdie stootwaentjie het groot wiele. http://www.flickr.com/photos/yourdon/3571194483/

Wanneer dink jy sal dit beter wees om 'n stootwaentjie met klein wiele te gebruik, en wanneer sou 'n stootwaentjie met groot wiele gebruik word?

Klein wiele – oor gladde oppervlaktes, in huise, winkels, ens. Groot wiele – oor ongelyke oppervlaktes, om makliker en vinniger te beweeg.

Planeet Aarde

Hoekom lyk dit asof die Son deur die lug beweeg?

Hoe lank neem dit die Aarde om rondom die Son te beweeg?

Hoe lank neem dit die Aarde om een keer om sy eie as te draai?

Hoe om hierdie onderwerp bekend te stel

Herinner die leerders aan die lesse in die laaste kwartaal van Graad 4 toe hulle van die Aarde, Son, Maan en planete geleer het. Gebruik Figuur 1 om hulle aan die dink te kry oor wat op die oppervlakte van die Aarde en onder die oppervlakte van die Aarde is.

'Aktiwiteit: Begin om grond te maak.' (maak kompos) in die eerste week van die kwartaal aangesien die kompos tyd nodig het om af te breek. Jy benodig kompos uit die hoop gedurende week 3 of week 4.

Jy benodig 'n aardbol in die klaskamer en atlasse wat Suid-Afrika op 'n groot genoeg skaal aandui sodat die name van stede daarop gesien kan word. Ten opsigte van kognitiewe ontwikkeling moet die leerders die vaardigheid aanleer om verstandelik te beweeg van die fisiese plek waar hulle op die planeet is na 'n ander plek op die planeet. Dit beteken dat hulle in staat moet wees om modelle van die plekke, in die vorm van bolle en kaarte, te hanteer. Lees ook vandag deur al die 'Wat jy benodig'-gedeeltes aangesien sommige van die dinge 'n ruk neem om bymekaar te maak. Leerders kan help om baie van die nodigde items te versamel.

Die Aarde beweeg

In Graad 4 het ons geleer dat die Aarde op twee verskillende maniere beweeg. Die Aarde wentel om die Son en draai (roteer) ook om sy eie as. Kom ons hersien hierdie konsepte.

Die Aarde draai om sy as en daarom het ons dag en nag

In Graad 4 het jy geleer dat die Aarde om sy eie eie as draai. Maar wat beteken dit? Verbeel jou 'n lemoen met 'n potlood daardeur gesteek. Kyk na die volgende prent. As jy die potlood tussen jou vingers hou, kan jy die lemoen in die rondte draai. Die potlood is die as van die lemoen.

Die Aarde het nie werklik 'n potlood daardeur nie, maar dit draai in die rondte. Ons kan ons verbeel dat daar 'n baie groot potlood deur die middel van die Aarde is.

wentelbaan

as

ruimte

planeet

sirkel

baan

vlak

deursnee

kilometer (km)

Die Aarde is soos 'n lemoen en die potlood is soos die as. Die gebuigde pyle wys in watter rigting die Aarde draai.

Ons is op die Aarde. Kom ons verbeel ons dat ons op die punt is waar jy die rooi 'X' op die lemoen sien:

Gebruik die lemoen en doen dit as 'n demonstrasie. Jy kan 'n spieël of 'n groot vel wit papier buite die klaskamer opstel om die Son in die klaskamer in te skyn.

Die Son skyn op die Aarde en dus sien ons, by X, die Son. Ons noem dit dag.

Maar die Aarde hou nie op draai nie. Dus beweeg ons, by X, in die skaduweegedeelte van die Aarde in. Dan kan ons die Son nie meer sien nie en is dit nag vir ons by X.

Die Aarde draai om sy eie as in 24 uur. Dus sal dit ons 24 ure neem om weer tot in dieselfde posisie te kom as wat jy in die prent sien.

Ons noem 24 uur 'n dag. Wanneer ons praat van "'n dag" bedoel ons eintlik 'n dag en 'n nag; saam duur dit 24 uur.

Planeet Aarde (video) http://www.youtube.com/watch?v=thuViaxRd_w&feature=fvwrel

As ons by die posisie X is, beweeg ons verby die Son. Maar vir ons lyk dit asof die Son beweeg. Dit kom voor asof die Son van oos na wes beweeg. Dit kom op in die ooste, bereik sy hoogste punt in die lug gedurende die dag en gaan onder (sak) in die weste. Maar die Son beweeg nie werklik nie.

Die Aarde het 'n as vanaf die Noordpool tot by die Suidpool.

Wie het daglig?

Wat jy benodig

'n aardbol van die Aarde

die foto's van die Aarde hieronder

'n Aardbol is 'n model van die Aarde.

INSTRUKSIES:

Daar is twee beelde van die Aarde.

Kyk aandagtig na die foto's en gebruik hulle en die aardbol om die vrae te beantwoord.

Foto A

Foto B

VRAE:

Foto A

Jy is in Suid-Afrika. Soek Suid-Afrika op die aardbol.

Soek Suid-Afrika in Foto A.

Was dit gedurende die dag in Suid-Afrika toe die ruimtetuig die foto geneem het?

Ja, die Son skyn oor Suid-Afrika.

Was dit dag in Saoedi-Arabië? Wenk: Gebruik jou aardbol om Saoedi-Arabië te soek en spoor dit op in Foto A om te sien of dit dag of nag is.

Ja, daar is sonskyn oor Saoedi-Arabië.

Was dit gedurende die dag in Argentinië toe die foto geneem is? Gebruik die aardbol om jou te help om uit te vind waar Argentinië is. Verduidelik jou antwoord.

Nee, dit was nag in Argentinië; op die foto is Argentinië aan die donker kant van die Aarde en daar is ligte wat skyn.

Gebruik nou die aardbol om die ligging van Brasilië te bepaal. Die bopunt van Brasilië is in die Son in Foto A. Is dit oggend of namiddag in Brasilië? Hoekom?

Dit is oggend aangesien Argentinië na die ooste beweeg na 'n gedeelte van die Aarde wat in die lig is.

Foto B

Kyk na Foto B. Watter gedeelte van die Aarde wys hierdie foto?

Europa en die bo-punt van Afrika.

Kan jy die ligte in Italië sien? Wanneer dit donker is in Italië, is dit nog lig in Spanje?

Ja

Is dit laatmiddag of oggend in Spanje in Foto B?

Dit is laatmiddag.

Noudat ons gekyk het na sommige foto's van die Aarde soos dit verander van dag na nag soos die Aarde draai, kom ons maak 'n model van die Aarde met gebruik van ons koppe om dit te verduidelik.

Jou kop kan 'n model van die Aarde wees

MATERIALE:

jouself

sonlig wat van een kant af kom

INSTRUKSIES:

Die model sal jou help om te verstaan hoekom ons sien dat die Son deur die lug beweeg. Doen hierdie aktiwiteit vroeg in die oggend wanneer die Son nog laag is.

Kom ons sê jou neus verteenwoordig Afrika. Kyk na die volgende prent.

Gebruik jou kop as 'n model van die Aarde

Staan so dat die skerp lig van die Son oor jou regterwang skyn.

Draai stadig na jou linkerkant. Draai jou oë na die helder plek waar die Son is. Jy sal sien dat die Son na jou regterkant beweeg terwyl jy na die linkerkant beweeg.

Beweeg jou voete en draai verder; jy sal sien die Son 'gaan onder' oor jou regterwang.

Wanneer jy jou rug na die Son gedraai het, kan jy die helder lig nie meer sien nie. Dit is soos nag in Afrika.

Draai verder na jou linkerkant en jy sal die Son sien 'opkom' oor jou linkerwang. Dit is soos sonsopkoms in Afrika.

Onderwysersnota: Hulle moet hulle hele liggaam in die rondte beweeg, nie net hulle koppe nie!

VRAE:

Watter een van jou wange (links of regs) verteenwoordig wes? Dit is waar die Sononder gaan.

Die leerder se regterwang; dit is waar sy die Son sien verdwyn het.

Watter wang verteenwoordig die ooste waar die Son opkom?

Hulle linkerwange is soos die ooste. Jy kan 'n 'O' met kryt op hulle wange skryf om hulle te herinner.

Ons sien elke dag die Son opkom en deur die lug beweeg, maar die Son beweeg nie regtig nie. Dit lyk net vir ons so. In werklikheid draai die Aarde om en om, en ons beweeg saam met die Aarde in die rondte. Die Aarde neem 24 uur om een volle rotasie te voltooi.

Kan jy sien hoe die lig van die Son slegs een helfte van die Aarde bereik soos dit draai?

Die Aarde beweeg in 'n wentelbaan om die Son

Die Aarde beweeg om die Son. Die Aarde draai om sy eie as terwyl dit om die Son wentel. Dit draai 365 keer terwyl dit een wentelbaan om die Son voltooi. Dit beteken in 365 dae beweeg die Aarde een keer om die Son - ons noem dit 'n jaar.

Kort video wat die stelsel van die Son, Aarde en Maan wys http://goo.gl/cXeog

Die Aarde is 'n planeet. Daar is sewe ander planete wat ook om die Son beweeg. Jy kan een van die ander planete op meeste aande en vroeg soggens sien. Hierdie planeet word Venus of iKhwezi of Naledi ya Masa genoem. Dit is nie 'n ster nie.

Jy kan die planeet Venus kort na sonsondergang of net voor sonsopkoms onder die Maan sien.

Venus beweeg ook rondom die Son, maar sy wentelbaan is 'n kleiner sirkel as dié van die Aarde. Venus neem 225 aarddae om een keer om die Son te beweeg.

Die dae waarna hier verwys word, is dae op Aarde. Venus het sy eie daglengte, maar dit is baie langer as 'n dag op Aarde.

Mars is 'n ander planeet wat jy sommige nagte kan sien. Mars lyk soos 'n klein oranje kol in die lug. Dit neem Mars 687 aarddae om een keer om die Son te beweeg.

Jy kan ook Mercurius, Jupiter en Saturnus in die lug sien, maar hulle is moeiliker om te sien as Venus en Mars. Al die planete lyk asof hulle in dieselfde baan as die Son en die Maan beweeg.

Die planete beweeg in wentelbane om die Son. Die wentelbane is op dieselfde vlak, asof dit op 'n groot, plat plaat lê.

Verduidelik met gebruik van die prent hierbo aan leerders dat al die planete op dieselfde vlak lê – asof hulle almal op 'n bord lê. Hierdie vlak verwys na 'n plat oppervlakte soos die blad van jou tafel of 'n groot plat bord. Maak ook seker dat hulle die volgende konsep van die diagram verstaan, naamlik dat dit nie volgens skaal geteken is nie – die wentelbane van die vier buitenste planete is baie groter as wat hier aangetoon word, maar dit is moeilik om 'n skaalvoorstelling te maak in 'n tekening in 'n boek aangesien die buitenste ringe nie op die bladsy sal pas nie.

Die wentelbane van die buiteplanete is in werklikheid baie groter as wat dit in die figuur voorgestel is. Maar as ons sou probeer om die wentelbane op skaal voor te stel, sou dit definitief nie op hierdie bladsy ingepas het nie!

In die illustrasie van Sophie moet haar model van die sonnestelsel al die planete op dieselfde vlak hê om korrek te wees. Miskien moet jy jou leerders vra wat Sophie moet doen om die model reg te maak as hulle haar model met die vorige diagram van die sonnestelsel vergelyk. Sy kan die ringe so roteer dat dit almal op dieselfde vlak lê.

Kom ons maak 'n skaalmodel van die sonnestelsel deur ons liggame te gebruik om te verstaan wat dit beteken om rondom die Son te wentel!

'n Skaalmodel van die sonnestelsel.

Die aktiwiteit is nuttig om leerders te help om die struktuur en skaal van die Sonnestelsel te verstaan, meer spesifiek hoe ver die planete vanaf die Son is. Die aktiwiteit benodig 'n groot oop spasie soos 'n skoolveld. Die model gebruik nege leerders op 'n keer. Ruil dus die leerders sodat elkeen 'n kans kry om een van die hemelliggame te wees. Die onderwyser kan die Son in die middel wees en die leerders kan in agt groepe gedeel word. Elke groep word aan 'n planeet toegewys. Die onderwyser moet onthou dat terwyl elke leerder/planeet rondom die Son beweeg, hy/sy ook moet roteer! Dit is nogal moeilik om reg te kry, maar laat die leerders dit probeer doen.

MATERIALE:

100 m dik tou

9 stukke dik karton

skêre

merkpen met permanente ink

INSTRUKSIES:

Leerders word in agt groepe verdeel en 'n planeet word aan elke groep toegewys.

Elke groep moet 'n stuk tou afsny om die afstand van hulle planeet vanaf die Son voor te stel deur die lengtes te gebruik wat in die tabel hieronder aangedui word. Die werklike afstand van die planete vanaf die Son word aangedui in miljoene kilometer en die lengte van die tou in meter (m). 1 miljoen kilometer staan bekend as 1 gigameter (Gm). 1 kilometer is 1000 meter. Daarom is 1 gigameter 1 000 000 000 meter.

Planeet

Werklike afstand van die Son (miljoene km)

Lengte van tou (m)

Mercurius

58

0,4

Venus

108

0,7

Aarde

150

1,0

Mars

228

1,5

Jupiter

779

5,2

Saturnus

1434

9,6

Uranus

2873

19,2

Neptunus

4495

30,0

Elke groep moet 'n sirkel uit karton sny en die naam van hulle planeet en die werklike afstand vanaf die Son daarop skryf.

Maak 'n gat op die een rand van die karton en bind die afgemete stuk tou daaraan vas.

Nou is dit tyd om buitentoe te gaan na 'n groot oop spasie soos die skoolveld!

Jou onderwyser sal die Son in die middelpunt wees. Sy/hy beweeg nie, aangesien die Son nie beweeg nie.

Een lid van die groep moet die punt van hulle tou aan die "Son" gee en dan hulle stuk tou uitstrek.

Doen dit een vir een deur te begin by Mercurius en aan te gaan tot by Neptunus. Julle hoef nie reg agter mekaar te wees nie, maar kan in verskillende posisies rondom die "Son" wees.

Plaas die toue op die grond, almal uitgestrek in verskillende rigtings.

Loop rond sodat julle almal die skaalmodel van die sonnestelsel kan sien.

Verduidelik aan die leerders dat die naaste ster (afgesien van die Son) op hierdie skaal, ongeveer 2748 km weg is!

Nou kom die moeilike deel - om die planete om die Son te laat wentel.

Kies een leerder van elke groep om die planeet te wees.

Hy/sy moet die planeet optel en in 'n sirkel om julle onderwyser loop; almal in dieselfde rigting. Probeer om teen dieselfde spoed te loop.

Hou al die punte van die toue in een hand bokant jou kop sodat jy soos 'n meiboom is en die leerders rondom jou wentel.

Ruil met ander leerders in jou groep sodat elkeen 'n beurt kry om 'n planeet te wees wat rondom die Son wentel.

Maak 'n punt daarvan om aan die leerders die tyd uit te wys wat elke leerder neem om rondom die Son te beweeg. Wanneer Neptinus 'n omwenteling voltooi het, sal Mercurius baie meer omwentelings voltooi het aangesien dit soveel nader aan die Son is. Verwys na die groot afstand tussen Mars en Jupiter – die ruimte tussen die binne- en buiteplanete. Noem ook aan die leerders dat daar in werklikheid 'n ring van asteroïdes (groot rotse) is wat ook in hierdie Ruimte om die Son wentel.

Die Aarde draai om sy eie as. Dit is die rede hoekom ons dag en nag het.

Die Aarde beweeg ook deur die Ruimte, rondom die Son.

Die Aarde se pad deur die Ruimte rondom die Son word 'n wentelbaan genoem.

Hoeveel ure is daar in 'n dag?

24 uur

Hoeveel ure neem dit van een sonsopkoms na die volgende sonsopkoms?

24 uur

Hoeveel dae het verbygegaan vanaf jou 10de verjaardag tot jou 11de verjaardag?

\(\text{365}\) dae

Onderwysersnota: Die antwoord is in werklikheid \(\text{365}\)\(\frac{\text{1}}{\text{4}}\) dae. Wanneer 'n dag gedefinieer word in terme van die draaiing van die Aarde sal die leerders die kwart van 'n dag ook begryp en dus die ekstra dag gedurende skrikkeljaar. "\(\text{365}\) dae" maak dinge slegs op die korttermyn hanteerbaar.

Hoeveel keer moet die Aarde om sy eie as draai tussen jou verjaarsdae?

\(\text{365}\) keer

Watter planete het kleiner wentelbane as die Aarde?

Mercurius en Venus

Skryf die hele paragraaf hieronder uit en voltooi dit met gebruik van sommige van die woorde in die woordraampie. Jy het nie al die woorde/frases nodig nie.

Woordraampie

die wentelbaan van Mars

die wentelbaan van die Aarde

687 Aarddae

365 dae

Son

Aarde

As ek op Mars geleef het, sou ek baie langer moes wag vir my verjaardag. Die rede hiervoor is dat _____ baie groter as _____ is, en Mars neem _____ om een keer rondom die _____ te beweeg.

As ek op Mars gebly het, sou ek baie langer moes wag vir my verjaarsdag. Die rede daarvoor is dat die wentelbaan van Mars baie groter as die wentelbaan van die Aarde is en Mars neem 687 dae om een keer rondom die Son te beweeg.

Oppervlak van die Aarde

Wat sal jy vind as jy 'n baie diep gat kon grawe?

Waar kom die grond vandaan?

Watter tipe grond sal jy op die uitkyk voor wees as jy 'n plaas wil koop?

Hoofstuk 2 behandel die rotsagtige kors van die Aarde; ons doelwit is om leerders te leer waar grond vandaan kom. Grond is afgebreekte rots en organiese materiaal van plante en diere. Ons kan egter nie net onderrig gee oor die kors nie, aangesien dit 'n onbeantwoorde vraag sal laat – die kors van wat? Ons spandeer dus 'n bietjie tyd aan wat die kors bedek en kyk na die struktuur van die Aarde.

Rotse

Jy het die foto van die Aarde aan die begin van Hoofstuk 1 gesien. Wat is op die oppervlak van die Aarde? Benoem al die kenmerke (dele) waaraan jy kan dink.

Antwoorde kan land, see, woude, riviere, woestyn, lug en wolke insluit. Leerders sal dalk ook diere en mense insluit, alhoewel hulle nie in die foto te sien is nie.

Wat dink jy is onder die oppervlak?

Antwoorde kan grond, rotse, myne, bene, wortels, afvoerpype en baie meer insluit. Moedig hulle aan om te dink aan soveel idees as moontlik.

kors

mantel

kern

model

Wat gaan jy kry as jy so diep as wat jy kan gaan 'n gat in die grond grawe?

Kyk na die prent van 'n graafmasjien en verbeel jou jy bestuur dit.

Verbeel jou jy het 'n baie sterk graafmasjien.

Die doel van hierdie sketstaak is om leerders te laat worstel met die idee dat hulle op 'n balvormige Aarde bly. Die meeste leerders het nie 'n probleem daarmee om te sê dat die Aarde soos 'n bal gevorm is nie, en baie het al foto's gesien van die Aarde wat soos in Figuur 1 soos 'n bal lyk. Die konsep is egter nie so maklik om te begryp as jy op die bal staan nie. Die vraag, "wat kry jy as jy 'n gat regdeur die bal kon grawe?", dwing hulle om in hulle gedagtes te beweeg tussen die grond wat hulle kan sien en die beeld van die Aarde wat soos 'n bal uit die Ruimte lyk.

Geomorfologie is die studie van die kenmerke van die Aarde se oppervlak. As jy die woord opbreek, is dit makliker om te verstaan: geo- (aarde), -morf- (vorm), Dink aan die Aarde as 'n sirkel: dan beteken dit die deursnee is die afstand deur die middel van die Aarde. Die deursnee is 12 900 km. Jy kan dit van die diagram aflees. (studie van).

VRAE:

Wat is onder die vloer van jou klaskamer?

Hierdie vraag is oop vir bespreking.

Verbeel jou die graafmasjien kan so diep grawe as wat jy wil hê dit moet. Jy dryf dit onder die grond in. Wat gaan jy kry soos jy afgaan?

Laat die leerders dit eers bespreek voor hulle iets neerskryf. As hulle nie kan skryf nie, laat hulle prente teken van wat hulle dink hulle onder die Aarde sal kry.

Maak 'n skets van jouself, die graafmasjien en die gat. Wys in jou skets (a) die Aarde, (b) die graafmasjien met jou binne-in, (c) die gat en (d) wat jy by die diepste deel van die gat gaan kry.

Gee leerders genoeg tyd om te dink terwyl hulle hulle sketse maak.

Kyk na die leerders se sketse maar moet hulle nie korrigeer nie. As jy vir hulle die regte antwoorde gee, gaan hulle ophou dink oor die probleem. Aan die einde van die hoofstuk gaan hulle kans kry om hulle idees te verander – sien Aktiwiteit:Wat is onder jou voete?

Party leerders se sketse sal dalk die gat wys wat deur grond en rotse, ondergrondse water en vulkane gaan. Ander leerders se sketse sal dalk geen van hierdie dinge hê nie – dit hang af hoeveel algemene kennis hulle teen Graad 5 het. Akkuraatheid is nie in hierdie stadium belangrik nie: ons wil eerder hulle belangstelling prikkel met die vraag "wat is diep onder die grond onder ons voete?"

As hulle oor die vraag nadink sal die volgende afdeling meer sin maak.

Die diepste myne in die wereld is in Gauteng, Suid-Afrika. Hierdie myne is tot vier kilometer diep en mynwerkers grawe elke maand al dieper.

Wat gaan ons kry as ons dieper grawe?

As ons begin grawe, moet ons eers deur die bogrond grawe. Goeie bogrond het gewoonlik 'n donker kleur.

Bogrond is gewoonlik donkerder as die grond daaronder.

Plante en diere is afhanklik van bogrond.

Bogrond is baie belangrik vir lewe. Soos jy in die prent kan sien, is plante en diere afhanklik van die bogrond.

As ons dieper grawe, kry ons die ondergrond. Die laag is gewoonlik sanderig en oranje-kleurig. Wanneer ons nog dieper grawe kom ons by rots uit. Die laag rots onder die grond word die rotsbodem genoem. Kyk na die illustrasie en soek die bogrond. Soek dan die ondergrond onder die bogrond en die rotsbodem heel onder.

Wanneer ons deur die rots grawe kan ons moontlik 'n paar honderd meter diep verskillende lae rots kry. Ons kan selfs op party plekke water in die rotskrake kry. Op sommige plekke kan daar selfs steenkool wees.

Nog dieper af, omtrent 'n kilometer diep, kan ons dalk olie en gas kry. As ons selfs nog dieper gaan, sal ons baie harde rotse kry en die rotse sal warm wees as jy daaraan raak. Op 'n paar plekke in Gauteng en die Vrystaat kan ons rotse kry wat goud bevat. Kyk na die volgende prent. Kan jy die hand sien wat 'n stuk uit die Aarde sny?

Verbeel jou ons kon 'n stuk uit die Aarde sny.

Die volgende prent wys jou hoe die Aarde aan die binnekant lyk.

As ons 'n stuk uit die Aarde sou sny, sal die Aarde so aan die binnekant lyk.

Video wat die struktuur van die Aarde wys goo.gl/YXUFE

Die oppervlakte van die Aarde is die kors

Mense het nog nie regtig baie diep in die Aarde verken nie. Ons leef op die rots wat die kors van die Aarde genoem word. Die kors is die buitenste laag van die Aarde se oppervlak. Soek die kors in die vorige diagram. Die kors bestaan uit rots en grond.

Die kors is omtrent 70 km dik. Mense het nog net 5 km diep gegrawe, wat nou nie juis ver is nie! As jy kyk na die diagram van die Aarde, is die gat so klein dat jy dit nie eers in die kors kan sien nie.

Myners in die diep goudmyne kry baie warm. Hoe dieper hulle gaan, hoe warmer is die rotse.http://www.flickr.com/photos/mjtmail/3823526817/

Strek die kors tot onder die see ook? Kyk na die rotse en see in die volgende foto.

Dit is waar die oseaan en die land ontmoet. Gaan die land onder die oseaan in? http://www.flickr.com/photos/wyrdo/3911919025/

As jy 'n gat op die seestrand sou grawe, wat gaan jy kry as jy baie diep grawe?

As jy diep genoeg grawe, gaan jy rotse kry. Kinders wat al gate in die sand gegrawe het, sal ook vir jou sê dat die seewater deur die sand syfer en in die gat instroom.

As jy onder die seewater sou afgaan, wat sou jy daar kry? Verduidelik watter oppervlak jy sal verwag om te kry. Sal dit sanderig of rotsagtig wees, of sal jy modder daar kry? Verwag jy om verskillende lae te kry?

Sand naby die strand, maar verder uit ter see sal jy fyn modder kry en onder dit rotse.

As jy ver van die strand af gaan, is die see baie diep. Die see kan kilometers diep wees.

Die diepste deel van die see word die Mariana-trog genoem. Dit is naby die Mariana-eilande, suid van Japan. Jy kan die plek op die aardbol in die klas of op 'n kaart soek. Die diepste deel van die oseane is hier. Dit is 'n trog (soos 'n vallei met steil kante) wat 11 km diep is. Die Son se lig kan nie die bodem bereik nie en dit is pikdonker. Die water druk met so 'n groot krag af dat dit voel of die gewig van drie busse op jou duimnael druk!

Drie wetenskaplikes het al in klein duikbote daar afgegaan, foto's geneem en rotse versamel. Die duikbote het helder ligte gehad en die wetenskaplikes was verstom oor die diere wat hulle daar sien lewe het. Jy kan so 'n dier, wat 'n anemoon genoem word, in die volgende foto sien.

Die mense in die duikbote het anemone soos dié een in die diepste deel van die oseaan gesien. http://www.flickr.com/photos/chris_e/693822380/

Hulle het rotse gekry wat lyk soos dié in die foto. Die kors se rotse lê dus onder die oseaan en ook onder ons voete. Die kors is 'n laag rots reg rondom die Aarde, soos die dop van 'n hardgekookte eier.

Die mantel en die kern lê nog dieper onder die kors.

As ons dieper as die kors gaan, gaan ons in die rots wat die mantel genoem word. Die mantel is die laag wat onder die kors lê. Mantelrotse is baie warmer as die rotse wat in die kors gevind word. Die rotse is so warm dat hulle op party plekke sag is, soos tandepasta. As daar 'n swak plek in die kors is, kan die warm rots dalk deurbars. Dit is hoe 'n vulkaan uitbars. Die mantel is 2900 km dik. Ons het dus nog 'n lang pad om af te gaan na die kern.

Soek die mantel op die diagram van die Aarde wat oopgesny is. Merk dit met jou potlood. Hoe kan jy by die mantel uitkom? In watter rigting moet jy gaan?

Jy sal 'n baie diep gat ondertoe na die middel van die Aarde moet grawe.

Die kern is nog dieper as die mantel. Dit is baie warm, so warm soos die Son se oppervlak, en bestaan meestal uit yster.

Yster smelt teen daardie temperature, maar die yster word so styf vasgedruk deur die mantel reg rondom dit dat dit nie kan smelt nie.

Dink na oor die lae van die Aarde.

VRAE:

Wat is die deursnee van die Aarde?

Dink aan die Aarde as 'n sirkel: dan beteken die deursnee die afstand deur die middel van die Aarde. Die deursnee is 12 900 km. Jy kan dit van die diagram aflees.

Die Aarde is regtig 'n bal, so hoe diep kan die gat wees?

Net 12 900km, want daarna sal die gat aan die ander kant van die Aarde uitkom!

Wat is die laaste laag van die Aarde waardeur die graafmasjien kan grawe as dit so diep gaan as wat dit kan?

Dit sal deur die kors grawe, maar van onder af en dan sal dit in die lug uitkom.

Watter is die beste model van die Aarde - 'n brood, 'n appel of 'n avokadopeer? Kyk na die drie prente hieronder. Watter een is die meeste soos die Aarde? Verduidelik jou antwoord. Onthou dat die Aarde 'n harde kors, 'n warm, sterk mantel en 'n warm kern het.

Drie verskillende moontlike modelle van die lae van die Aarde

Die brood het 'n kors, maar nie 'n kern nie. Die appel het 'n skil en 'n kern, maar die kern is nie 'n soliede ding nie. Die avokadopeer het 'n harde vel of skil, en 'n soliede kern. Dit is dus 'n goeie model van die Aarde.

Alhoewel die model wat jy gekies het die meeste soos die Aarde is, is dit nie heeltemal dieselfde nie. Hoe verskil hierdie model van die Aarde?

Een voorbeeld is dat die avokadopeer se pit nie warm is nie, maar die kern van die Aarde is baie warm.

Grond, lug, water en sonlig onderhou lewe op Aarde

Lewe op Aarde word onderhou deur 'n baie dun laag om die planeet - die kors. Die grond is 'n dun laag en alle plante het grond nodig om in te groei. Die plante gebruik energie van die Son om te groei en hulle maak suurstof wat ons en al die diere nodig het om asem te haal. Jy het alreeds hieroor in Lewe en Lewende dinge geleer.

Wat is onder jou voete?

INSTRUKSIES:

In die eerste aktiwiteit aan die begin van die hoofstuk het jy prente geteken van jouself wat 'n gat in die Aarde grawe. Jy moes jou verbeel dat jy die gat so diep as moontlik maak.

Jy voel miskien jou prent is reg, of miskien het jy jou idee oor die Aarde verander.

Kyk nou weer na daardie sketse en doen die aktiwiteit oor.

VRAE:

As jy 'n gat in die Aarde deur die vloer van jou klaskamer kon maak, wat sou jy onder in die Aarde kry?

Verbeel jou jy het 'n masjien wat so diep kan grawe as wat jy wil. Jy dryf die graafmasjien so diep as wat dit kan gaan. Wat sal jy kry?

Maak 'n nuwe skets van jouself, die graafmasjien en die gat. Jou skets moet die gat wat die masjien maak wys as jy dit laat aangaan tot dit nie meer verder kan gaan nie.

Die gat sal aan die ander kant van die Aarde uitkom.

Dink jy nog oor die Aarde soos toe jy die hoofstuk begin het? Het jy jou idee oor die Aarde verander?

Gebruik die klas se aardbol om die vraag te beantwoord: As jy in Suid-Afrika 'n gat reguit af in die Aarde begin grawe en jy deur die kern van die Aarde gaan, waar sal die gat uitkom? Teken 'n prent in die spasie verskaf.

Antwoord: Die gat sal uitkom in die Stille Oseaan, naby Hawaii, omtrent 26 grade noord van die ewenaar en omtrent 150 grade wes van die Greenwich–meridiaan. Toets self die antwoord op die aardbol. Laat die leerders met die aardbol werk totdat hulle self die probleem opgelos het. Hulle moenie toegelaat word om gate in die aardbol te steek nie!

'n Voorbeeld van die prent wat die leerders moet teken

Dit is hoe die gat sou lyk . Laat die leerders eers hulle eie idees skets voor jy die skets op die bord maak.

Grond kom van rotse

sit uit

krimp in

verwering

oppervlak

mikro-organisme

Rotse hou nie vir ewig nie! Hulle mag dalk hard en onbreekbaar lyk, maar is hulle? Kom ons stel ondersoek in.

Kan harde goed soos rots en klip verweer?

Klippe is hard. Mense sê dat goed wat van klip gemaak is vir ewig sal hou. Maar is dit waar?

MATERIALE:

twee klippe of stukke rots

'n vel papier

INSTRUKSIES:

Soek 'n sementtrap wat almal in die skool gebruik. Vee die trap skoon en kyk dan aandagtig daarna.

Waarom verweer hierdie trappe?

Kan jy sien waar mense hulle voete neersit? Wat het daar gebeur?

Soek 'n stuk sement onder 'n buite-kraan. Bekyk die sement deeglik waar die water daarop val. Jy mag dalk oplet dat die sement growwer is waar die water dit tref. Die sement het klein stukkies verloor.

Kyk na die plek waar die water op die sement drup. Hoe verander die sement daar?

Vind uit hoe lank die sement al daar lê. Dit is miskien al ingesit toe die skool gebou is. Hoeveel jaar het dit geneem om die sement te verweer?

Die leerders moet uitvind wanneer die skool gebou is.

Soek nog 'n voorwerp wat verweer het. Kom vertel môre vir jou klas wat jy gevind het en skryf hieronder neer wat dit is.

Die leerders kan verslag doen dat hulle die hoek van 'n deur of 'n gebou; 'n potloodpunt, 'n stuk bordkryt, die onderkant van 'n lepel of die sool van 'n skoen gekry het.

Wat dink jy is besig om die voorwerp te verweer?

Baie skoene verweer die trap, baie skouers wat teen 'n voorwerp vryf kan dit verweer. Die papier waarop die potlood skryf, verweer die potlood.

Waarheen dink jy gaan 'n klein deeltjie van 'n voorwerp wat afbreek?

Leerders besef dalk nie dat klein deeltjies afbreek nie. Vind uit of hulle regtig so dink.

Dink jy die klein deeltjies lê steeds êrens?

As hulle dink dat klein deeltjies afbreek, kan hulle dalk glo dat die deeltjies nie meer bestaan nie. Ons het hier te doen met die behoud van materie, wat 'n gedagtegang is wat leerders moet ontwikkel.

Vryf nou die twee rotse vir drie minute teen mekaar. Laat al die klein deeltjies op die papier val.

Vryf rotse teen mekaar om sand te maak.

Maak 'n hopie met die deeltjies en kyk mooi na hulle. Dit lyk soos 'n hopie sand.

Jy verander die twee rotse in sand!

In die natuur verander rotse in sand. Maar hoe gebeur dit?

Groot rotse breek in kleiner rotse op

Ons weet dat ons groter rotse in kleiner rotse kan opbreek. Wanneer ons kleiner rotse op die grond sien lê, is dit egter moeilik om aan hulle te dink as rotse wat opgebreek is.

In die natuur breek roste op verskillende maniere op. Ons gaan net na drie maniere kyk.

Die vulkaniese rots bekend as puimsteen is die enigste rots wat in water kan dryf.

1. Groter rotse breek in kleiner rotse op

Mettertyd kan rotse krake op hul oppervlak kry. Water kom in die krake en maak dit nog groter. Dele van die rots breek af as die krake groter word. Kleiner en kleiner stukke rots vorm soos die rotse al meer opbreek.

Kan jy die krake in hierdie rots sien vorm wat uiteindelik kleiner stukke rots sal maak?

Rotse verweer om grond te vorm (video). goo.gl/6Rd6D

2. Water breek die oppervlak van rotse op

Grond bevat 'n bietjie water. Die wortels van plante kan hierdie water so verander dat die water suur word. Asyn is 'n voorbeeld van 'n suur wat ons in ons alledaagse lewens gebruik.

Suur kan op klippe inwerk en hulle opbreek. Die suurwater breek die oppervlak van die klip en dan breek die klip makliker.

Reënwater kan ook die oppervlak van klippe opbreek en verweer wat veroorsaak dat klein deeltjies afbreek. Ons het 'n voorbeeld hiervan gesien met water uit die kraan wat die sement opbreek.

Reënwater verweer rotse en veroorsaak dat klein deeltjies afbreek.

3. Klippe vryf teen mekaar en hulle oppervlakkes breek op

Klippe skuur teen mekaar wanneer water hulle laat beweeg or wanneer die wind hulle teen groter klippe vas waai. Mense en diere wat op 'n voetpad loop, skop klippe en breek stukkies af. Klein klippies word nog kleiner en die klein deeltjies word uiteindelik sand.

Mense en diere breek klippe in kleiner klippe op wanneer hulle daaroor loop.

Die konstante impak van swaar trekkers wat deurry, sal die groter rotse in kleiner stukkies opbreek. http://www.flickr.com/photos/credashill/6773976264/

Die wortels van plante veroorsaak ook dat die klippe in die grond teen mekaar skuur en opbreek in kleiner stukke.

Maak 'n model van suurwater wat rotse opbreek

In regte grond neem hierdie verandering baie jare. Ons kan dit binne 'n week in die klas laat gebeur. Kyk na die illustrasie hieronder.

MATERIALE:

'n sementbaksteen (nie die blink donkerrooi of oranje stene nie)

'n groot plastiekhouer (soos die onderste helfte van 'n plastiekkoeldrankbottel)

'n bottel witasyn

Suurasyn werk op die oppervlak van die sementbaksteen in. Dele van die baksteen val af.

INSTRUKSIES:

Rotse hou nie vir ewig nie! Hulle mag dalk hard en onbreekbaar lyk, maar is hulle? Kom ons stel ondersoek in.

Gooi genoeg asyn in die plastiekhouer om die helfte van die baksteen te bedek.

Sit die houer êrens waar almal dit vir twee weke elke dag kan sien.

Bedek die houer en maak seker dat die mengsel nie verdamp en die baksteen droog word nie.

VRAE:

Teken die baksteen soos dit op Dag 1 lyk.

Teken die baksteen soos dit op Dag 14 lyk.

Hoe het die baksteen verander?

Het die deel van die baksteen wat bo die asyn was op dieselfde manier verander as die deel wat onder die asyn was?

Die asyn beweeg op in die baksteen en reageer met die stowwe in die baksteen. Jy kan dalk 'n paar wit groeisels kry van 'n nuwe stof wat tydens die reaksie tussen die baksteen en die asyn gevorm het.

Het enige dele van die baksteen afgeval na die onderkant van die houer?

Skryf die hele sin in jou boek en voltooi dit met woorde uit die woordraam:

Woordraampie

verteenwoordig

verteenwoordig die regte

is nie

Hierdie voorstelling is 'n model van 'n rots, dit is nie 'n regte rots nie. Die steen _____ 'n regte rots en die asyn _____ water rondom die wortels van plante.

verteenwoordig ... verteenwoordig die regte

Maak grond

Rotse breek af en vorm stadig maar seker sand. Die verandering het duisende jare nodig om plaas te vind omdat grond, wind en water dit baie stadig doen. Sand is egter nie grond nie. Daar moet nog veranderinge aan sand gemaak word voor dit grond kan wees.

Kyk na verskillende soorte grond

MATERIALE:

'n metaalblikkie halfvol klam bogrond (klam beteken dit is nie droog nie)

'n handlens of een of ander vergrootglas

'n vel wit papier

Tandestokkies, vuurhoutjies of stukkies droë gras waarmee jy die klein deeltjies grond kan skuif.

INSTRUKSIES:

Ruik aan die grond in die blikkie. Het dit 'n reuk?

Sit 'n teelepel van die bogrond op die wit papier en versprei dit.

Gebruik jou stokkie om die klein deeltjies grond wat jy daar sien, te skuif. Kyk na die grond met die vergrootglas. Maak hopies met deeltjies wat dieselfde lyk.

Kyk aandagtig na die grond. Watter deeltjies kry jy daar?

Een hopie sal rotskorrels wees. Jy sal klein stukkies rots en 'n paar stukkies wat nie so klein is nie kry. Daar sal ook korrels wees wat amper te klein is om te sien.

Nog 'n hopie sal klein deeltjies van plante wees. Jy sal klein stukkies stokke, blare en wortels kry.

Nog 'n hopie sal klein deeltjies van diere wees. Jy sal klein deeltjies van 'n kewer se dop of bene kry of die vlerke van vlieë.

Jy kan selfs 'n klein lewende diertjie kry! As jy wel een vind, maak 'n skets daarvan op papier en laat die diertjie dan buite in die grond los.

VRAE:

Watter kleur is jou grond? Gebruik woorde soos "donkerbruin", "grys", "oranje" of "geel".

Teken die rotskorrels (sand) wat jy gevind het. Teken enige klein deeltjies van plante of dooie diere wat jy in die grond sien. Teken enige klein lewende diertjies wat jy in die grond kry. Laat hulle dan buite los.

Voltooi die sin: Grond het sand, maar dit het ook...

...rotsdeeltjies, organiese materie soos dele van plante en dooie diere, ens.

Ons kan binne 'n paar weke grond maak, maar slegs 'n klein hoeveelheid daarvan.

Begin grond maak

Die klas behoort hierdie aktiwiteit op die eerste dag van die vierde kwartaal te begin omdat dit omtrent drie weke neem om te voltooi.

In hierdie aktiwiteit gaan jy die stadige proses begin van grond maak. Jou klas het miskien al julle komposhoop die eerste week van die kwartaal begin.

MATERIALE:

drie groot koeldrankbottels soos dié in die illustrasie

'n ou sykous

'n sterk rubberrekkie

viltpenne wat op plastiek sal skryf

'n groot naald

Maak 'n model van suurwater wat rotse opbreek

stukkies groente en vrugte, oorskietpap, gesnyde gras - genoeg om 'n groot bottel tot bo te vul

'n koppie water

Sny en las die drie koeldrankbottels so aanmekaar.

INSTRUKSIES:

Jy benodig plastiekbottels wat jy ingesamel het. Sny en las hulle aan mekaar soos in die illustrasie aangedui word.

Sny 'n stuk van die sykous af om te pas oor die nek van die bottel wat onderstebo is. Die sykous sal keer dat die groenteskille deur die gat val, maar dit sal water deurlaat.

Voeg die groenteskille, ou brood en blare by.

Gooi nou stadig 'n koppie water by. Laat die water deur die sykous tot in die onderste houer loop.

Gebruik nou die naald om luggate in die boonste bottel te maak soos in die illustrasie.

Merk die hoogte van die kompos op die plastiek. Skryf die datum langs die merkie neer.

Merk elke Vrydag die hoogte van die kompos en skryf die datum op die bottel.

Haal dan die onderste houer met die water uit en gooi die water 'n 'n blik.

Gebruik dan die blik om die water weer stadig terug in die kompos te gooi. Dit sal keer dat die kompos uitdroog.

Begin 'n joernaal waarin jy alles opteken wat op 'n sekere dag gebeur. Kyk na die voorbeeld hieronder.

Hierdie is 'n bladsy in 'n joernaal.

Aan die begin lyk die kompos dalk lelik - net 'n klomp verrottende kos en blare. Dit mag dalk sleg ruik ook. Soos die weke verbygaan sal jy sien hoe die kleur en die grootte van die klein stukkies verander. Jy sal sien dat daar goed in die kompos begin groei. Die reuk sal ook verander. Jy kan dalk insekte in die kompos sien.

VRAE:

Het jy enige veranderinge in die kompos gesien? Het jy iets gesien wat begin groei in die kompos?

Afhangende van die aktiwiteit – moontlik fungi.

Wat het met die kleur van die water gebeur wat jy elke week teruggooi?

Dit behoort donkerder en meer "modderig" te lyk.

Wat dink jy is in die water?

Moontlik klein stukkies organiese materiaal wat afgebreek het van plante en ander materie.

Hoekom moet jy elke week dieselfde water teruggooi en nie vars water gebruik nie?

Dit is sodat jy nie die nutriënte uit die water verloor nie. As jy vars water gebruik was jy die meeste uit en verloor jy die klein deeltjies wat opgebreek het en reeds begin kompos vorm het.

Waarom word die kompos minder soos die dae verby gaan?

Die organiese stowwe word opgebreek in kleiner deeltjies wat stywer teenmekaar kan lê en minder spasie opneem. Die kompos verloor dus hoogte.

Waar dink jy kom die insekte vandaan?

Moontlik van eiers of larwes wat in die organiese materiaal was voordat jy dit in die komposhoop gesit het.

Die grys harige goed wat jy op die groenteskille sien groei is muf (fungi); dit help om die skille af te breek. Daar is baie verskillende soorte muf (fungi) wat almal verskillende kleure het.

As jy insekte in die kompos sien kon hulle van twee plekke af gekom het. Hulle kan dalk vrugtevlieë wees wat deur die luggate ingekom het, maar hulle kon ook uitgebroei het uit eiertjies wat insekte in die skille of blare gelê het voor jy hulle in die plastiekbottels gesit het. Onthou jy dat ons in die eerste kwartaal in Lewe en Lewende dinge geleer het van die lewenssiklus van die vrugtevlieg?

Na omtrent 4 weke sal jou kompos 'n donker kleur wees en die groot dele sal almal in kleiner deeltjies opgebreek wees. Jy kan die kompos uitgooi en gelyke hoeveelhede sand met jou kompos meng. Jy het nou 'n klein bietjie grond gemaak.

Regte grond is meer ingewikkeld as die mengsel. Die lewende dinge in die grond maak stowwe wat die sandkorrels aanmekaar bind, of die korrels afbreek in kleiner deeltjies. Vir Graad 5 is dit genoeg dat die leerders verstaan dat grond nie net sand is nie.

Mikro-organismes in die grond

Wanneer jy mikro-organismes aan jou klas bekendstel, begin die bespreking deur hulle te vra of hulle dink mikro-organismes is lewend of nie.

Toe jy na die sand gekyk het, het jy sandkorrels en klein deeltjies plante en diere gevind. Daar was nog 'n ander groep dinge wat jy nie kon sien nie, omdat hulle te klein is. Hulle is mikro-organismes. Hulle is lewendig en hulle werk in die grond. Hulle verander dooie plant- en diermateriaal in stowwe wat plante kan gebruik en deur hulle wortels opneem.

As ons hard werk kan ons 'n klein hoeveelheid bogrond hierdie kwartaal maak. 'n Boer het egter goeie bogrond oral op sy plaas nodig. Die natuur werk oral op die Aarde, maar dit werk baie stadig. Die natuur het 'n 1000 jaar nodig om net 10 cm bogrond te maak. As die reën die bogrond wegspoel, kan die boer nie goeie gewasse op die grond laat groei nie. Wanneer die bogrond verlore gaan as gevolg van wind en reën, sê ons erosie het plaasgevind. Kyk na die prentjie hieronder.

Die bogrond is weggespoel van hierdie stuk grond af en die boer kan nooit weer hier kos produseer nie. http://www.flickr.com/photos/soilscience/5097649628/

Selfs as die boer erosie kan keer, gaan dit omtrent 'n 1000 jaar neem voor die natuur nuwe bogrond maak om die grond wat weggespoel het, te vervang.

As daar te min bogrond is, sal daar te min plante wees vir die diere om te eet. Al die diere is dus afhanklik van die bogrond, selfs diere soos die leeu wat net vleis eet.

Ons kan sê dat leeus afhanklik is van die bogrond vir hulle kos, alhoewel hulle nie die bogrond eet nie. Waarom is leeus afhanklik van die bogrond vir hulle kos? Verduidelik jou antwoord. Wenk: Dink terug aan wat jy in die eerste kwartaal in Lewe en Lewende dinge oor voedselkettings geleer het.

Leeus eet ander diere soos Impalas, Zebras, Kameelperde, ens. Hierdie diere is almal herbivore wat gras en ander plante eet. Die plante wat die diere eet het bogrond nodig om te groei. Die leeu is dus indirek afhanklik van die bogrond as gevolg van die voedingsverhoudings tussen plante en diere.

Grondsoorte

Het jy al gesien hoeveel verskillende kleure en teksture grond daar is? Selfs al loop jy net op jou skoolgrond rond kan jy baie verskillende soorte grond sien.

kleigrond

leemgrond

humus

grondmonster

slik

vergelyk

Dit is omdat daar verskillende deeltjies is waaruit die grond bestaan. Hierdie deeltjies kan in verskillende hoeveelhede teenwoordig wees, daarom is daar verskillende soorte grond.

Party deeltjies is groter as ander en daar is ook deeltjies wat êrens tussen die grotes en die kleintjies is. 'n Grondmonster het gewoonlik 'n klomp deeltjies wat of groter, kleiner of tussen-in is en 'n klein hoeveelheid wat ander groottes is.

Gronddeeltjies - sand, slik, klei

Daar is 3 hoofdeeltjies waaruit grond bestaan.

Klei

Slik

Sand

As die grond uit baie harde rots gevorm het, sal dit groter deeltjies bevat. As dit uit sagte rots ontstaan het, sal die deeltjies baie kleiner wees.

Verskillende hoeveelhede sand, slik en klei

DOELWIT:

Om uit te vind hoeveel sand, slik en klei daar in die grond op twee verskillende plekke is.

VOORSPELLING (wat jy dink jy sal vind):

Die grond van _______ sal meer _______ hê, en die grond van _______ sal meer _______ hê.

MATERIALE EN APPARAAT

Twee tipes grond wat verskillend lyk en van twee verskillende plekke af kom, soos byvoorbeeld:

naby die bokant van 'n heuwel/skuinste en naby die onderkant, of

grond van onder 'n boom en ander grond in 'n gebied met wilde gras.

Koerantpapier om die banke skoon te hou.

Twee groot deurskynende flesse wat dieselfde grootte is

INSTRUKSIES:

Versamel twee blikkies grond van die plekke wat jy gekies het. Hierdie is monsters van 'n soort grond ('n monster is 'n bietjie van iets wat ´n mens bestudeer).

Vryf 'n klein bietjie van die grond uit die twee monsters tussen jou vingers. Voel hulle verskillend? Ruik hulle verskillend?

Vra vir mondelinge en nie geskrewe antwoorde nie.

Smeer 'n teelepel van die verskillende grond op die wit papier en kyk na elkeen - hoe lyk hulle verskillend?

Vra leerders om hulle antwoorde mondelings te doen. Maak seker jy kry antwoorde van verskillende leerders en dit is nie dieselfde leerder wat die heeltyd antwoord nie.

Sit jou grondmonsters in die glasflesse. Gooi water in tot die fles amper vol is, sit die deksel op en skud elke fles om die grond en die water te meng.

Los nou die twee flesse oornag. Die flesse moet baie stil gehou word want die water mag nie beweeg nie.

Jy sal die volgende oggend iets sien wat lyk soos die prentjie hieronder. Die water in elke fles het die groot korrels aan die onderkant laat lê en die klein korrels bo-op, die kleikorrels is egter so klein dat hulle nog met die water gemeng is. Jy mag dalk plantdeeltjies sien wat bo-op die water dryf.

Jou twee flesse sal verskillende lae hê. In een fles mag jy 'n klomp sand sien en in die ander fles dalk minder.

Jy sal twee flesse soos hierdie hê. Die dele van jou grond het in lae gaan lê.

WAARNEMINGS

Teken die twee flesse en wys die lae in jou twee grondmonsters. Maak byskrifte vir jou sketse en gee dit 'n opskrif.

Hoe kan jy die ondersoek verbeter?

GEVOLGTREKKING (wat jy geleer het)

Die verskil tussen ons twee grondmonsters is:

Jy sal sien dat jou grond party korrels het wat sandkorrels is, sommige wat kleiner is en ander wat so klein is dat jy dit nie kan sien nie.

Sand voel grof tussen jou vingers; jy kan die afsonderlike deeltjies voel.

Slik het baie kleiner korrels, maar jy kan nog 'n growwigheid voel.

Klei het korrels wat soveel kleiner is dat wanneer jy dit tussen jou vingers vryf, dit soos verf voel. Jy kan inderdaad daarmee verf. Wanneer klei droog word, word dit hard.

Kan jy potte met sand maak?

Watter soort grond is goed vir potte maak?

Grondsoorte - sand, klei en leem

Soos ons vroeër gesien het, het die verskillende soorte grond van die verskillende plekke verskillende grootte deeltjies. Verbeel jou jy hardloop langs die strand en voel die sand onder jou voete. Verbeel jou nou jy hardloop deur die woud oor die grond. Kan jy agterkom dat daar 'n groot verskil is tussen hierdie soorte grond?

Die mengsel van deeltjies en die grootte van die deeltjies bepaal die grondsoort. Daar is 3 verskillende soorte grond:

Klei

Leemgrond

Sand

Kom ons kyk na die eienskappe van die grondsoorte.

Die soorte grond

Sanderige grond is die grond wat jy by die strand kry. Dit bestaan uit groot growwe deeltjies en baie klein deeltjies rots wat ons sandkorrels noem. Die sandkorrels is grof en die grond is los.

Kan jy in die prentjie van die sanderige grond sien hoe die korrels deur jou hand val? Dit hou nie kunsmis nie. Dit word maklik weggewaai of weggespoel. Dit word maklik warm op 'n sonnige dag. Plante groei nie goed in sanderige rond nie.

Sanderige grond bestaan uit baie growwe korrels sand. http://www.flickr.com/photos/sroown/797820971/

Waarom dink jy groei plante nie goed in sanderige grond nie?

Sanderige grond bevat nie nutriënte nie. Dit word maklik weggewaai en plante kan nie wortels vorm nie of die wortels word oopgewaai. Sanderige grond behou nie water nie.

Het jy al 'n pot probeer maak uit kleigrond? As jy gelukkig genoeg was om dit te gedoen of gesien het sal jy 'n bietjie weet van die eienskappe van klei.

Klei kan gevorm word. Dit is omdat dit meestal uit klein, fyn deeltjies bestaan wat aanmekaar klou. Klei raak taai wanneer dit nat word. Dit hou kunsmis vir 'n lang tyd. Dit is moeilik vir klei om weg te waai of weg te spoel. Dit word nie so warm soos sanderige grond nie.

Kleigrond bestaan uit baie fyn korrels klei en kan in vorms gedruk word.

Dink jy plante sal in klei groei?

Nee, nie as die grond net uit klei bestaan nie. Dit is omdat klei deurweek kan word en dit te styf om die wortels pak.

Leemgrond is 'n baie vreemde woord. Dit is ook 'n soort grond. Leem is eintlik 'n mengsel van klei, sand en humus. Humus is organiese materiaal van plante en diere wat verrot.

Leem is redelik los en vrugbaar. Dit hou kunsmis langer as sanderige grond. Dit word nie maklik weggewaai of weggespoel nie. Dit is baie koeler as sand of kleigrond. Leemgrond is die beste soort grond vir plante om in te groei.

Leemgrond het baie humus in. http://www.flickr.com/photos/misskei/137166251/

'n Interessante webtuiste oor grondsoorte goo.gl/QMnsG

Wat is die verskil tussen leem en sandgrond? Noem drie dinge wat jy in leem kry, maar nie in sand nie.

Plantmateriaal, dieremateriaal, lewende organismes (mikro-organismes).

Elke grondsoort bevat lug en water, soms is daar ook die oorblyfsels van dooie organismes en klein lewende organismes.

Hoe lewe party plante as daar nie reën val nie?

Ons weet dat baie plante deur die droë seisoen kan bly lewe, selfs al val daar vir agt maande geen reën nie. Hoe doen hulle dit?

Grond hou water terug.

MATERIALE:

'n graaf

'n groot stuk deursigtige plastiek

'n paar stene

INSTRUKSIES:

Kyk na die prentjie hieronder.

Grawe 'n gat soos hierdie een buite in die grond.

Maak die gat met 'n stuk deursigtige plastiek toe en pak dit vas met 'n paar bakstene.

Na 'n kort tydjie sal jy 'n paar druppels water op die plastiek sien.

Grawe 'n gat in die grond en maak dit met deursigtige plastiek toe.

VRAE:

Is die druppels aan die bokant of onderkant van die plastiek?

Aan die onderkant, naaste aan die grond.

Waarvandaan kom die water?

Uit die grond.

Hoe het die water in die grond gekom?

Deur middel van reën.

Party plante kan lewe selfs al val daar geen reën nie. Hoe doen hulle dit?

Hulle wortels absorbeer water uit die grond. Sommige plante het wortels wat dit baie goed doen, daarom kan hulle in droë plekke groei.

Boere weet dat alle grond nie dieselfde is nie. Hulle weet dat sommige grond water goed hou en ander grond glad nie.

'n Maklike manier om te sien hoe goed grond water hou is om water in grond te gooi en dit deur 'n tregter te laat hardloop. Kyk na die eerste prentjie hieronder. Hierdie twee bottels is ewe groot. Kyk na die volgende prentjie, die water word in die fles gegooi wat grond in het. Kyk na die laaste prentjie - het al die water deur die grond geloop?

Sit die grond in 'n tregter soos die een. Gebruik twee flesse wat dieselfde grootte is.

Gooi die water stadig oor die grond en wag 5 minute.

Het al die water deur die grond geloop?

Kom ons doen 'n ondersoek om te kyk hoeveel water verskillende soorte grond kan hou. Vir hierdie ondersoek het jy twee verskillende soorte grond van twee verskillende plekke nodig. Kom ons noem dit Grond A en Grond B.

Probeer om verskillende grondsoorte te kry – byvoorbeeld sand, klei en leemgrond. Vir hierdie ondersoek moet leerders self dele van die ondersoek beplan en gaan hulle nie stap-vir-stap gesê word wat om te doen nie. As jy wil, kan jy al die verskillende grondsoorte in die ondersoek gebruik – indien jy voorbeelde van elkeen kan kry. Jy sal dan Grond A, B en C hê.

Beplan 'n ondersoek om Grond A, Grond B en Grond C te vergelyk en doen dan die ondersoek. Jy moet eerstens die vraag, Watter grond hou meer water?, beantwoord.

Watter grondsoort hou meer water, Grond A of Grond B?

Wanneer jy twee dinge vergelyk moet jy regverdig wees. Wanneer jy byvoorbeeld twee atlete in Graad 5 se atletiese vermoëns wil vergelyk, moet ons hulle op dieselfde baan laat hardloop. Dit is nie regverdig as ons die een deur die bosse laat hardloop en die ander een op 'n gelyke baan laat hardloop nie. Ons moet al die atlete op dieselfde manier hanteer, dan sal dit regverdig wees as ons hulle vergelyk.

Stel die grondmonsters op soos in die prent hieronder: in tregter A sal die grond van die water wat jy ingooi terughou. In tregter B sal die grond ook van die water wat jy ingooi terughou. Sal hulle dieselfde hoeveelhede terughou?

Stel die twee tregters so op.

Wat sal jy doen om seker te maak dat jy regverdig is?

Nota aan die onderwyser: Die leerders moet besef dat die hoeveelheid water en die hoeveelheid grond in elke geval dieselfde moet wees om dit 'n regverdige toets te maak.

DOEL (wat jy wil uitvind):

VOORSPELLING/HIPOTESE (wat jy dink gaan gebeur):

MATERIALE EN APPARAAT (wat jy gaan nodig hê):

Kyk na die prente om jou te help om 'n lysie in die spasie langsaan te skryf.

METODE (wat jy moet doen)

Skryf instruksies vir die uitvoer van die ondersoek langsaan. Onthou om die stappe te nommer.

RESULTATE EN WAARNEMINGS

Wat het jy waargeneem toe jy die eksperiment gedoen het?

Gebruik die spasie hieronder om 'n staafgrafiek te trek om jou resultate uit die eksperiment voor te stel. Onthou om die asse van jou grafiek te benoem en 'n opskrif vir jou grafiek te gee.

'n Staafgrafiek is iets wat ons gebruik wanneer ons twee dinge vergelyk (Grond A en B) en hulle nie verband hou met mekaar nie. Die "grondsoort" sal op die x-as gaan en die "hoeveelheid water teruggehou deur die grond" sal op die y-as gaan, heel moontlik in millimeters afgemeet.

Hoe kan jy die ondersoek verbeter?

GEVOLGTREKKING (wat jy geleer het):

Skryf 'n sin waarin jy 'n gevolgtrekking maak oor wat jy uit die ondersoek geleer het. Kyk of jy kan identifiseer watter soort grond Grond A en B is? Byvoorbeeld: Ek het geleer dat grond wat van die onderkant van die heuwel af kom meer water hou as grond van die bokant. Vra ook vir leerders om die soort grond wat hulle dink Grond A en B is te identifiseer.

Byvoorbeeld: Ek het geleer dat grond wat van die onderkant van die heuwel af kom meer water hou as grond van die bokant. Vra ook vir leerders om die soort grond te identifiseer wat hulle dink Grond A en B is.

Sanderige grond hou nie baie water nie. Kleigrond hou te veel water. Kleigrond hou water omdat dit baie klein korrels het. Die korrels is styf teen mekaar. Leemgrond het 'n mengsel van sand en klei asook verrotte plant- en diermateriaal. Leemgrond sal daarom water goed hou, maar nie deurweek word soos kleigrond nie.

Waarom laat sand die water vinnig deurhardloop?

Jy vra jou leerders om 'n hipotese te maak gegrond op die inligting wat hulle het oor die grootte van die korrels. Sandkorrels is baie groter as kleikorrels en daarom pas hulle nie so styf teenmekaar nie en is daar meer spasie vir die water om deur te loop.

In watter soort grond groei plante die beste?

Noudat ons gekyk het hoe verskillende grondsoorte verskillende hoeveelhede water hou, kan ons vergelyk hoe goed plante in verskillende grondsoorte groei. In Lewe en Lewende dinge het jy gesien hoe saailinge groei, maar kom ons probeer weer die eksperiment doen en die keer fokus op die soort grond.

Vergelyk hoe goed plante in verskillende grondsoorte groei.

DOEL (wat jy wil uitvind):

VOORSPELLING/HIPOTESE (wat jy dink gaan gebeur):

MATERIALE EN APPARAAT

3 groot konfytblikke

pakkie radyssade

bietjie sand, genoeg om een blikkie vol te maak.

bietjie leemgrond, genoeg om 'n blikkie vol te maak. Jy kan leemgrond in 'n groentetuin kry.

bietjie kleigrond, genoeg om 'n blikkie vol te maak (as jy toegang het tot kleigrond)

'n liniaal

'n maatkoppie

'n eetlepel

Ons gebruik radyssade omdat hulle vinnig ontkiem. Hulle is ook so klein dat hulle binnekort stowwe uit die grond gaan nodig hê om aan te hou groei. In die blik sand sal hulle nie daardie stowwe kry nie en sal hulle begin doodgaan. In die leemgrond mag jou leerders 'n paar mooi radyse kry. 'n Radys is 'n wortelgroente wat 'n skerp, branderige smaak het. As jy nie kleigrond kan kry nie, kan jy net die ondersoek met sand en leemgrond doen wat makliker is om in die hande te kry.

METODE

Maak vyf klein gaatjies aan die onderkant van die blikkie sodat die water kan dreineer en daar nie te veel water in die blikkie is nie.

Maak een blikkie vol sand-, een vol leem- en die laaste een vol kleigrond.

Plant 10 radyssade in elke blikkie. Maak die sade met 'n bietjie van die sand of grond toe.

Gooi 'n koppie water in elke blikkie. Onthou om die hoeveelheid water konstant te hou om dit 'n regverdige toets te maak.

Laat die saadjies nou begin groei. Op die vensterbank is 'n goeie idee om seker te maak hulle het 'n ligbron.

Gee hulle elke dag 'n teelepel water.

Neem die radyssade se groei vir 'n week waar en vergelyk hulle.

Meet die hoogte van die radysplante wat in elke soort grond groei. Bereken die gemiddelde hoogte van die saailing vir elke grondsoort.

Teken jou resultate in 'n tabel op.

Om die gemiddelde hoogte te bereken moet leerders die hoogte van elke saailing van 'n grondsoort meet, die hoogtes bymekaar tel en verdeel deur die hoeveelheid saailinge wat in die grondsoort gegroei het. Hulle moet dit vir elke grondsoort doen.

RESULTATE EN WAARNEMINGS

Gebruik die spasie hieronder en teken 'n tabel om die resultate van jou afmetings van die hoogte van die saailinge elke dag aan te teken. Gee jou tabel 'n opskrif.

Leerders mag dalk hulp nodig hê hiermee. Teken miskien 'n tabel op die bord soos die een wat op die volgende bladsy is:

Gemiddelde hoogte wat die saailinge in die verskillende grondsoorte gegroei het.

Datum

Leemgrond (mm)

Sanderige grond (mm)

Kleigrond (mm)

Trek nou grafieke om jou resultate te vergelyk. 'n Tabel is een manier om resultate aan te bied, maar 'n grafiek gee 'n visuele voorstelling en is soms makliker en vinniger om te verstaan asook om resultate te vergelyk.

Trek eers 'n lyngrafiek om die verskil in die gemiddelde hoogte wat die saailinge oor tyd in leemgrond gegroei het, voor te stel.

'n Lyngrafiek wys hoe iets oor tyd verander het. Die invoer: onafhanklike veranderlike is die dag en word op die x-as aangedui. Die lewering: afhanklike veranderlike is die gemiddelde hoogte gegroei en dit word op die y-as aangedui.

Trek nou 'n staafgrafiek om die gemiddelde hoogte van die saailinge op die laaste dag van jou ondersoek te vergelyk vir elke grondsoort.

Soos met die vorige staafgrafiek, moet so 'n grafiek gebruik word omdat daar 3 dinge getoets word wat nie met mekaar verband hou nie (die verskillende grondsoorte). Grondsoorte word aangeteken op die x-as en hoogte gegroei op die y-as, in sentimeters of millimeters.

Hoe kan jy die ondersoek verbeter?

GEVOLGTREKKING

Skryf 'n gevolgtrekking vir die ondersoek. Onthou, in 'n gevolgtrekking moet jy die vraag beantwoord waarmee jy die ondersoek begin het.

Die rotse op die oppervlak van die aarde vorm die kors wat die hele planeet bedek.

Die vastelande is deel van die kors en die bodem van die oseane is ook deel van die kors.

Rotse breek in klein korrels op.

Die oorblyfsels van lewende dinge meng met die korrels en vorm grond.

Daar is drie soorte grond: sand-, klei- en leemgrond.

Gee byskrifte vir die lae van die Aarde in die volgende diagram.

Antwoord: kors, mantel, kern.

Waarvan is die Aarde se kors gemaak?

Gebruik van die woorde uit die woordraampie hieronder om die sinne in vraag 3 tot 6 te voltooi. Skryf elke keer die hele sin uit.

Woordraampie

sand

kleigrond

slik

fotosintese

diere

bogrond

ondergrond

kos

leemgrond

rotse en grond

Die verweerde rotse word deel van die grond. Die groot en klein korrels van die rots meng met dele dooie plante en _____. Hierdie mengsel word bogrond genoem. _____ kan water hou wat plante nodig het.

diere, bogrond

Leemgrond is bogrond. Dit het 'n goeie mengsel _____ grond. _____ hou genoeg water vir meeste plante, nie te veel nie en ook nie te min nie.

sand, slik en klei, leem

Plante het die voedingstowwe in bogrond nodig om kos te maak deur die proses _____. Plante is kos vir die meeste diere. Party van hierdie diere is kos vir vleisetende diere. Sonder _____ sal daar nie plante of diere wees nie.

fotosintese, bogrond

Ons moet keer dat die bogrond wegspoel as dit reën, omdat ons _____ nodig het om _____ te groei.

bogrond, kos

Wat is humus en waar kry mens dit?

Humus is die oorblyfsels van dooie organismes (plante en diere) wat al begin verrot het. Dit word in die bogrond gevind, veral in leemgrond.

Kyk na die prentjie hieronder van twee verskillende plante wat groei. Waarom dink jy is die een plant gesonder as die ander een? Verduidelik jou antwoord.

Die verskil het te doen met die soort grond waarin elkeen groei. Die plant aan die linkerkant groei in ryk leemgrond. Dit kry dus al die nutriënte uit die grond en genoeg water aangesien leemgrond 'n hoë kapasiteit het om water te hou. Die plant aan die regterkant groei in arm, sanderige grond wat nie baie nutriënte het nie. Sanderige grond kan nie water so goed hou nie omdat dit growwe deeltjies het. Die water syfer dus net deur. Die plant kry daarom nie genoeg water nie en verlep.

Afsettingsgesteentes

Waarom het die Aarde berge en valleie?

Het berge altyd gelyk soos hulle nou lyk?

Waarom kan jy soms verskillende kleure "lae" in 'n rots sien? Hoe het hierdie lae gevorm?

In Hoofstuk 3 behandel ons een soort rots – afsettingsgesteentes. Dit laat 'n mens wonder watter ander soorte rots daar is. Die vernaamste ander soort rots is vulkaniese rots. Dit is klippe wat warm en gesmelt was en opgestoot het uit die mantel. Dit word meestal onder die grond hard en ons sien dit miljoene jare later wanneer erosie die grond bo-oor dit verwyder het. Soms breek dit deur die kors as vloeibare lawa en dan het ons 'n vulkaan. Die bokant van die Drakensberge is die oorblyfsel van 'n groot uitbarsting lawa wat baie lank terug gebeur het. Die natuur is deurentyd besig om rotse af te breek en te verweer, dus verander berge die heeltyd. Hulle verander so stadig dat 'n mens dit nie in jou leeftyd gaan agterkom nie, maar die veranderinge gebeur die heeltyd.

Ons het in Hoofstuk 2 gesien dat die oppervlak van die Aarde uit rotse en grond bestaan. Daar is verskillende soorte grond, maar het jy besef dat daar ook verskillende soorte rots is? Ons klassifiseer rotse op grond van hoe hulle gevorm is.

Ons gaan net na afsettingsgesteentes kyk in hierdie hoofstuk en uitvind hoe dit gevorm en gebruik word.

Hoe vorm afsettingsgesteentes

In Hoofstuk 2 het ons gesien hoe rotse in kleiner en kleiner stukkies opbreek totdat ons sandkorrels het. Ons gaan nou kyk wat met die sand gebeur.

Verskillende rotstipes (video). goo.gl/YXUFE

Die rotse breek eers in kleiner stukkies op totdat die stukkies sandkorrels is. Daarna word sand en modder deur wind en vloeiende water weggevoer. Die wind en water mag dalk die sand en modder op een plek neerlê. Die sandkorrels kan uiteindelik weer aan mekaar vassit en nuwe rotse vorm. Hierdie nuwe rotse noem ons afsettingsgesteentes.

Erosie en afsetting

Wanneer wind of water deeltjies van die rots af wegneem, noem ons dit erosie. Die wind en die water verweer die rots omdat dit die sand wegvoer.

verwering

korrels

sediment

afsetting

erosie

neerslag

'n Groot vallei word deur gronderosie gevorm. http://www.flickr.com/photos/42244964@N03/4467294790/

Gronderosie deur water. http://www.flickr.com/photos/jgphotos95/6914965980/

Wanneer wind en water sandkorrels neersit, noem ons dit neerslag. Die wind en water neerslag die sand.

Die wind waai die sand in die hoek van die skool. Afsetting is besig om hier te gebeur.

Sediment

Wanneer die sandkorrels bo-op mekaar versamel vorm dit sediment. Oor tyd word nuwe lae modder en sand bo-op die vorige lae bygevoeg. Hierdie sediment word oor 'n lang tyd stewig en hard en vorm afsettingsgesteentes. Dit gebeur omdat die sandkorrels aanmekaar vassit en ander swaarder sediment afdruk op die sandkorrels. Sediment lê bo-op mekaar. Ons kan die lae sien in die afsettingsgesteentes, hulle is ook partykeer verskillende kleure. Soek die sediment in die foto's hieronder.

Sandsteen in die Sederberge in die Wes-kaap.

Lae kalksteen in die afsettingsgesteentes.

Kan jy die verskillende gekleurde lae in die afsettingsgesteentes sien? http://www.flickr.com/photos/st_a_sh/478485443/

Kyk na die lae in die afsettingsgesteentes wat skalie genoem word. http://www.flickr.com/photos/old_dog_photo/4028600091/

Kom ons kyk na hoe sediment oor 'n tydperk afgeset word. Ons het nie duisende jare om dit te doen nie, so ons gaan maak of 'n week 'n 1000 jaar is.

Afsetting van sediment.

MATERIALE:

'n Groot deurskynende fles. Jy kan 'n 2 liter-koeldrankbottel gebruik.

Verskillende plekke vir die groepe om sand en grond bymekaar te maak.

Verdeel die klas in 5 groepe – een vir elke dag van die skoolweek (Maandag tot Vrydag). Elke groep moet sand en grond van verskillende plekke versamel sodat die verskillende lae duidelik is teen die einde van die week. Aan die begin van elke les kan jy die dag se groep vra om hulle sediment in te gooi en dan met die res van die les aangaan. Aan die einde van die week moet julle na die lae sediment kyk wat elke groep bygevoeg het. Verduidelik vir die leerders dat jy die proses vinniger maak.

INSTRUKSIES:

Sit die fles êrens waar almal dit kan sien.

Groep 1 moet 'n groot konfytblik vol sand versamel en dit Maandag in die fles gooi.

Groep 2 moet sand of grond van 'n ander plek kry en dit Dinsdag in die fles gooi.

Groep 3 gooi Woensdag hulle sand of grond van 'n ander plek af in die fles.

Teen Vrydag sal die fles verskillende lae hê.

VRAE:

Watter sand is Dinsdag ingegooi?

Die sediment wat tweede van onder af is.

Watter sediment is die oudste?

Die onderste laag sediment.

Watter sediment is die oudste?

Mense wat gate in riviere grawe om by die water uit te kom, sien soms sandsediment. Jessica het besluit om 'n gat in die rivierbedding naby hulle skool te grawe. Kyk na die prent hieronder waar jy Jessica se voete op die boonste laag en die sediment wat onder haar is kan sien.

Dit is wat jy sal sien as jy in die rivierbedding grawe.

Die rivier is nou droog, maar verlede jaar is sediment afgeset. Die rivier laat elke jaar sediment agter wanneer die reën afkom.

INSTRUKSIES:

Vind die sediment van die sand wat verlede jaar afgespoel is. Lees die nommer langsaan.

Vind die sediment wat die jaar voor verlede jaar afgespoel het. Lees die nommer langsaan.

Voltooi die byskrif op die prent, 'Sediment van verlede jaar (20__)'.

Waar moet jy 'Sediment van die jaar tevore (20__)' op die prent skryf? Skryf dit as byskrif neer.

Skryf 'Ek was __ jaar oud toe die rivier hierdie sediment gebring het' langs sediment 5 op die prent.

Sediment 5 is in 2009 afgeset. Laat leerders terugtel tot 2009 en uitwerk hoe oud hulle was.

In sediment 4 vind ons die bene van 'n voël. Hoe kon 'n voël in hierdie sediment beland het? Skryf of vertel 'n kort storie oor die voël. Verduidelik waarom ons die bene onder vier lae sediment gekry het. Probeer uitwerk wanneer die voël in die modder geval het.

Nota aan die onderwyser: Byvoorbeeld, "Die voël het gesterf en in die water geval. Dit het gesink en die modder het dit bedek. Dit het vyf jaar gelede gebeur. Die volgende jaar het die sand afgekom en die rivier het dit dieper begrawe." As Jessica op 2013 se sediment staan, het die voël in 2010 se sediment geval. Ons gebruik die voorbeeld van die jaarlikse vloede wat sand in die rivier afbring, want die hoeveelheid jare is min. Herinner egter jou leerders dat erosie en afsetting nie net vir hierdie paar jaar gebeur het nie, maar al miljoene jare lank aangaan. Vandat die eerste rotse vanuit vulkane op die Aarde gevorm het, het verwering, erosie en afsetting begin gebeur. Ons kan dus afsettingsgesteentes kry wat duisende miljoene jare oud is.

Wat sal jy kry as jy dieper as die sediment 8 grawe?

Rots. Hierdie laag rots wat so diep lê word die rotsbodem genoem.

Wetenskaplikes dink dat die Aarde tussen 4 en 5 biljoen jaar oud is.

Kyk na die foto op die volgende bladsy van die Grand Canyon – kan jy die ou afsettingsgesteentes sien? Kyk na die sediment van die rots. Die rots is nou baie hard. Dit word al mijoene jare lank afgedruk.

Kyk na die lae van die afsettingsgesteentes in die Grand Canyon. http://www.flickr.com/photos/grand_canyon_nps/6050775941/

Wys met jou vinger watter laag van die rotssediment die oudste is.

Die laagste sediment/laag van die rots wat jy in die foto kan sien.

Wys waar jy grond kan kry in die prent.

Grond word gevind in die boonste laag sediment, waar plante groei.

Afsettingsgesteentes verweer ook en breek ook af in korrels sand.

Die afsettingsgesteentes in die Grand Canyon is 'n lang tyd terug gevorm. Die lae sediment was eens op 'n tyd in die warm, vlak see gedeponeer en oor miljoene jare het hulle saamgepers om 'n rots te vorm. Die wind en reën het dit verweer totdat dit so lyk.

Kyk na die diagram op die volgende bladsy wat opsom hoe afsettingsgesteentes gevorm word. Dit vorm meestal onder die see, of in mere en riviere.

Wetenskaplikes glo dat die oudste lae van die afsettingsgesteentes in die Grand Canyon amper 2 biljoen jaar oud is.

Die vorming van afsettingsgesteentes

Gebruik die diagram om 'n opsommende paragraaf te skryf oor hoe afsettingsgesteentes gevorm word.

Herbou die berg soos hy was.

INSTRUKSIES:

Kyk na die diagram hieronder. Dit wys berge wat verweer is.

Die berg het nie altyd so gelyk nie.

Beantwoord die vrae hieronder.

Dit is hoe die berge nou lyk. Teken op die prentjie hoe jy dink die berge miljoene jare gelede gelyk het.

VRAE:

Die rots en sand word van die berge af verwyder. Hoe gebeur dit?

Dit is as gevolg van erosie (reënwater en wind) wat oor baie miljoene jare plaasgevind het.

Waarheen gaan die rots en sand?

Dit spoel van die berg in die riviere af en gaan lê op die oewer laer af of in die see.

Teken 'n diagram wat wys hoe die berg jare gelede gelyk het voor die rots en sand verweer het.

Leerders moet 'n hoër berg teken sonder valleie en rotse wat verbrokkel en afval.

Verskillende soorte afsettingsgesteentes

Daar is baie soorte afsettingsgesteentes. Hier is drie soorte:

Sandsteen bestaan uit sandkorrels wat hard geword het en aan mekaar vassit.

Skalie bestaan uit korrels klei wat hard geword het en aan mekaar vassit. Skalie is redelik sag en jy kan dit soos 'n stuk bordkryt gebruik om te skryf.

Kalksteen bestaan uit skulpe of seediere wat gesterf het en afgesak het na die seebodem. Ander soorte kalksteen word uit seewater wat verdamp gevorm.

Bordkryt is 'n sagte, wit vorm van kalksteen.

Gebruike van afsettingsgesteentes

sement

kalksteen

sandsteen

skalie

Jy het sopas gesien dat daar verskillende soorte afsettingsgesteentes is. Hierdie rotstipes word op verskillende maniere gebruik.

Kalksteen

Kalksteen is 'n baie algemene afsettingsgesteente en het baie gebruike, meestal vir boumateriaal.

Kalksteen word in blokke gesny en in geboue gebruik. Kyk na die foto's hieronder van verskillende geboue wat uit kalksteen gemaak is.

Kan jy die blokke kalksteen sien wat in die gebou gebruik is? http://www.flickr.com/photos/editor/4914295602/

Die ou gebou is van kalksteenblokke gemaak en lyk of dit enigiets kan weerstaan. http://www.flickr.com/photos/nathanmac87/5824306467/

Kalksteen word fyngedruk en gebruik om sement te maak. Kalksteen word ook gebruik om standbeelde te maak, omdat mens dit maklik kan kerf.

'n Standbeeld wat van kalksteen gemaak is. http://www.flickr.com/photos/takomabibelot/1044959169/

Glas word van gesmelte sand gemaak en word met kalksteen gemeng om die glas sterker te maak. Boere gebruik kalksteen om hul grond beter te maak as die grond te suur is.

Kalksteen word selfs in sommige medisyne en skoonheidsprodukte gebruik en as 'n wit pigment in tandepasta, verf en plastiek.

Sandsteen

Sandsteen is al sedert antieke tye 'n gewilde boumateriaal, veral in huise en katedrale dwarsoor die wêreld. Dit is omdat dit redelik sag is en maklik is om te kerf. Baie huise in Lesotho en die Vrystaat is van sandsteenblokke gebou.

'n Katedraal in Engeland wat van sandsteen gemaak is. http://www.flickr.com/photos/ell-r-brown/5870376807/

Sandsteen kom in baie verskillende kleure voor en word baie keer dekoratief gebruik, soos in die dekoratiewe stene in 'n vuurherd, dekoratiewe pilare in geboue en katedrale en om standbeelde en fonteine te maak. Aangesien sandsteen maklik kerf, maar nie verweer nie, word dit gereeld as plaveisel gebruik om paadjies te maak.

Sierlike pilare van sandsteen in Indië. http://www.flickr.com/photos/archer10/2214268419/

Sierlike snywerk en pilare van sandsteen voor 'n gebou. http://www.flickr.com/photos/shinythings/440512646/

Plaveiselblokke van sandsteen. http://www.flickr.com/photos/garden_and_landscape_design_products/3425879229/

Skalie

Skalie word ook in geboue gebruik, veral as grondstowwe om bakstene te maak. Skalie verdeel ook maklik in dun lae/plate en kan daarom as teëls vir vloere en dakke gebruik word. Skalie word in sommige huise in Suid-Afrika vir vloere gebruik.

Skalie verdeel maklik in dun teëls wat vir vloere en dakke gebruik kan word. http://www.flickr.com/photos/amerune/52827189/

Sement word ook van skalie gemaak. Die skalie word verpoeier en verhit in 'n droogoond. Swart skaliesteen is ook 'n baie belangrike bron van olie en ander natuurlike gasse oral oor die wêreld.

Afsettingsgesteentes vorm wanneer klein korrels van 'n rots, modder en sand lae vorm en oor tyd saamgepers word.

Rotse breek in klein korrels op deur 'n proses wat verwering genoem word.

Afsettingsgesteentes kan deur hulle verskillende sigbare lae identifiseer word.

Voorbeelde van afsettingsgesteentes is skalie, sandsteen en kalksteen.

Daar is verskillende gebruike vir afsettingsgesteentes.

Voltooi die volgende sinne deur die woorde uit die woordraampie te gebruik. Skryf die sinne volledig uit.

Woordraampie

korrels

wind

water

sediment

sandsteen

kalksteen

skalie

verwering

Verwering breek korrels van die groot rotse af _____ en _____ laat lê hierdie korrels bo-op mekaar in lae. 'n Laag rotskorrels word _____ genoem.

wind, water, sediment

Oor baie jare het die _____ aanmekaar begin vassit en kry ons afsettingsgesteentes. Daar is drie soorte afsettingsgesteentes. Hulle is _____, and _____.

korrels, sandsteen, kalksteen en skalie

Verduidelik hoe jy afsettingsgesteentes in die natuurlike wêreld om jou kan identifiseer.

Afsettingsgesteentes het sigbare lae wat gewoonlik verskillende kleure het, so 'n mens kan rots soek waarin hierdie lae sigbaar is.

Verduidelik die verskil tussen erosie en afsetting. Maak 'n skets om jou antwoord duideliker te maak.

Erosie is wanneer iets, gewoonlik rots, geleidelik verweer deur wind, water of diere. Afsetting is wanneer wind of water sand meesleep en dit dan êrens anders neersit (afset) waar dit dan oor tyd begin opbou.

Gebruik die spasie hieronder om 'n reeks sketse te maak wat wys hoe 'n rots oor tyd afgebreek word. Maak byskrifte by jou skets om die prosesse wat plaasvind te verduidelik.

Leerders se sketse sal verskil, maar daar moet meer as een skets wees. Die eerste skets moet 'n groot rots wees en in die volgende sketse moet die rots kleiner en kleiner word tot daar net growwe korrels is. Byskrifte kan woorde insluit soos: erosie deur wind, erosie deur water, verwering as gevolg van wind en water, verwering as gevolg van diere.

Fossiele

Wat is fossiele?

Waarom is die diere van lank terug averskillend van die diere wat ons vandag kry?

Hoe vorm fossiele in rotse?

Waarom is fossiele so belangrik?

Wat is die Wieg van die Mensdom in Suid-Afrika? Hoekom is dit 'n wêrelderfenisgebied?

In Hoofstuk 4 behandel ons fossiele - die vorms wat in rotse gelos word wanneer 'n plant of dier doodgegaan het en met modder bedek is, of die fossiele van liggame waar die oorblyfsels oor 'n lang tydperk behoue gebly het. Die hoofstuk behandel ook die belangrikheid van fossiele en dit is 'n goeie geleentheid om die belangrike rol wat Afrika, en spesifiek Suid-Afrika, in die opteken van die geskiedenis van die bestaan van lewe op Aarde speel, en ook die belangrike fossiele wat in Suid-Afrika gevind is, te bespreek. As jy in Gauteng gebaseer is, is jy goed geplaas om op 'n skooltoer na Maropeng te gaan en om die museum daar te besoek wat kinders en grootmense beïndruk met hulle interaktiewe aanbieding.

Fossiele in rots

fossiel

antiek

bewyse

rekord

bewaar

Hierdie is ou foto's van fossielsoekers! Hierdie mense kap stukke skalie oop. Hulle soek fossiele in die rots. Die lae skalie word oopgebreek en hy sien die vorm van 'n blaar of dier in die rots. Die vorm word 'n fossiel genoem.

Dwarsoor die wêreld vind mense fossiele van blare en bene in die lae afsettingsgesteentes. Hierdie blare en bene kom van plante en diere wat miljoene jare gelede geleef het. Hulle het nie soos die plante en diere gelyk wat ons vandag sien nie.

'n Paleontoloog is 'n wetenskaplike wat prehistoriese lewe bestudeer, meestal deur na fossiele te kyk.

Fossiele is die gepreserveerde dele van dooie plante en diere

'n Fossiel kan dieselfde lyk as wat die plant of dier gelyk het toe dit gelewe het, maar dit is nie die regte blaar of been nie. Die fossiel het in rots verander deur 'n spesiale proses, en die rots het die vorm van die blaar of been behou. Hierdie soort rotsvorm word 'n fossiel of 'n liggaamsfossiel genoem.

Hieronder kan jy 'n foto van 'n fossiel van die kop van 'n dinosourus sien. Die volgende prentjie wys jou hoe 'n wetenskaplike dink die dinosourus gelyk het.

Die fossielvorm van die kop van die Massopondylus, 'n dinosourus wat 200 miljoen jaar gelede in die ooste van die Vrystaat geleef het. http://commons.wikimedia.org/wiki/File:August_1,_2012_-_Massospondylus_carinatus_Fossil_Skull_on_Display_at_the_Royal_Ontario_Miseum_%28BP-I-4934%29.jpg

Paleontoloë dink dat Massospondylus so gelyk het. http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Massospondylus_BW.jpg

Vind uit hoe wetenskaplikes fossiele gebruik om dinosourusse te rekonstrueer. (video)http://www.youtube.com/watch?v=awUiKgjtlCs&feature=player_embedded

Die fossiel van die dinosourus se kop is nie die werklike bene nie, maar is in werklikheid nou 'n rots in die vorm van die dinosourus se bene. Oor miljoene jare het die bene in rots verander. 'n Fossiel is dus die oorblyfsels van 'n antieke plant of dier wat in die rots behoue gebly het. Die meeste organismes wat paleontoloë bestudeer, het reeds uitgesterf. Dit beteken dat hulle nie meer vandag lewe nie.

Vroë evolusie van 'n dinosourus. (video) http://www.youtube.com/watch?v=pdYvIeTuu_E&feature=player_embedded

Waarom is fossiele so belangrik?

Die aarde se verlede fassineer ons! Verbeel jou jy was hier toe al die dinosourusse op Aarde geloop het. Ons mense wil graag uitvind van die geskiedenis van lewe op Aarde.

In die onlangse geskiedenis het ons boeke geskryf waarin gebeurtenisse opgeteken is. Ons kan oplees in 'n boek wat geskryf is deur iemand wat lank gelede gelewe het, oor die tydperk waarin hy gelewe het. 'n Miljoen jaar gelede het daar nie mense op die Aarde gebly nie, en niemand kon neerskryf wat gebeur het nie.

Ons moes dus ander maniere kry om uit te vind hoe lewe op Aarde 'n miljoen jaar gelede was. Om dit te doen moet wetenskaplikes fossiele gebruik. Fossiele is eintlik ons mees waardevolle bron van inligting oor die antieke verlede.

Wat kan fossiele ons leer oor die lewe van lank gelede? Fossiele vertel ons oor die organismes wat lank terug gelewe het. Verbeel jou hoe die eerste wetenskaplike, wat dinosourusbene ontdek het, gevoel het! Hierdie bene was baie groter as enige ander dier wat vandag op die Aarde lewe. Dit het dadelik vir die wetenskaplikes gesê dat hierdie diere van die verlede baie groot was.

Die bene van die Tirannosourus Rex vertel ons dat die dier baie, baie groot was.

Wanneer T-Rex aanval! (video) http://www.youtube.com/watch?v=Ddfz0WHDjhY&feature=player_embedded

Fossiele kan ons meer vertel van watter organismes miljoene jare gelede gelewe het. Deur die fossiele van plante en diere te bestudeer kan wetenskaplikes ook inligting kry oor hoe die organismes gegroei het, wat hulle geëet het, die omgewing waarin hulle geleef het en selfs sommige aspekte van hulle gedrag en hulle interaksies met mekaar.

Deur die fossiele van 'n dier se ontlasting te bestudeer, kan ons byvoorbeeld uitvind wat 'n dier geëet het.

Deur uit te werk watter plante tydens 'n sekere tydperk op die Aarde gegroei het, kan wetenskaplikes uitwerk hoe die klimaat tydens daardie tydperk was. Ons weet nou wanneer daar ystydperke (toe die hele Aarde vir duisende jare met ys bedek was) was, en wanneer dit warmer was en wanneer daar droogtes was.

Hierdie mag dalk na 'n kleurvolle rots lyk, maar dit is eintlik versteende hout. Dit het miljoene jare gelede gevorm toe 'n woud onder modder begrawe is.

Hierdie is 'n nabyfoto van 'n versteende boomstam. Dit is nie meer hout nie, maar het oor miljoene jare in steen verander.

Hierdie is 'n versteende varing.

Varings is eintlik prehistoriese plante! Varings is van die oudste oorlewende organismes op Aarde aangesien hulle al hier was to die dinosourusse op ons planeet geloop het!

'n Versteende voetspoor kan ons baie leer oor prehistoriese diere, soos hoeveel dit geweeg het, hoe groot dit was en selfs hoe vinnig dit kon hardloop.

Kan jy die dinosourus se spore sien?

Die lae rots wat laer af is, is die oudste aangesien hulle eerste afgeset is. Die fossiele in hierdie lae sal van 'n vroeër tydperk wees as die fossiele wat nader aan die oppervlak is.

Hoe het die liggame van diere en plante in die rots gekom?

Het jy al die liggaam van 'n dooie voël gesien? Honde, vlieë, miere en kewers dra dele van die liggaam weg. Die wind waai die vere weg en na 'n kort rukkie is daar niks oor om te sien nie.

Soms gebeur dit nie so nie. Verbeel jou die dier het in 'n rivier doodgegaan. Daar was 'n vloed en die rivier het die liggaam vinnig met sand bedek. In die jare daarna het meer vloede meer sand afgebring en dit bo-op neergesit. Die swaar sand druk af op die onderste sediment. Stadig maar seker word die onderste sediment afsettingsgesteentes.

Kom ons probeer ons eie model maak om te verstaan hoe fossiele in afsettingsgesteentes gevorm word.

Hoe word fossiele gevorm. http://www.youtube.com/watch?v=TVwPLWOo9TE&feature=youtu.be

Hoe om 'n model van 'n liggaamsfossiel te maak.

Fossielsoekers soek fossiele in afsettingsgesteentes. Hulle weet nooit of hulle 'n fossiel sal kry of nie. Hulle moet die rots oopskeur om te kyk of daar fossiele is. Jy gaan 'n model van 'n rots maak wat jy sal oop forseer.

Jy moet gips aanmaak en dit gereed kry vir die leerders. Wys jou leerders hoe om dit te doen, want dit is deel van hulle tegnologiekennis in die verwysingsafdeling. Maak genoeg vir twee of drie groepe om gelyk te gebruik, want dit begin vinnig hard word nadat jy water bygegooi het. As jy nie gips kan kry nie, kan jy gidspleister by 'n hardewarewinkel kry. Dit is sement wat met fyn sand gemeng is. Jy kan ook stopverf gebruik, wat ook by 'n hardewarewinkel beskikbaar is. Meng sementpoeier of "Polyfilla" met die stopverf om dit vinnig te laat hard word. Jy kan ook soutdeeg gebruik. Meng 'n koppie koekmeelblom met 'n koppie water en gooi 'n teelepel sout by. Meng die meel en water totdat jy 'n stywe deeg het wat jy kan vorm. As 'n laaste opsie kan jy rivierklei gebruik; maak dit styf sodat dit die vorm van die been of blaar kan aanneem. Laat dit buite in die Son hard word.

MATERIALE:

klein houer, 'n plastiekbakkie wat jy kan opsny of die onderkant van 'n melkhouer

'n blaar met 'n middelnerf wat uitstaan, of

die been van 'n dier, byvoorbeeld, 'n hoenderbeen

'n klein bietjie Vaseline

gips

INSTRUKSIES:

Elke groep moet 'n model van 'n rots maak met 'n fossiel in.

Natuurlik is dit meer pret as elke kind sy/haar eie fossiel maak: probeer dus die les so reël dat almal dit kan doen.

Dag een:

Smeer eers Vaseline oor die agterkant van jou blaar of smeer jou hoenderbeen daarmee.

Neem dan jou kartonhouer na jou onderwyser toe. Gooi die vars gipsmengsel in die houer. Die gips sal omtrent 10 minute na jy dit oorgegooi het, begin hard word. Jy moet dus jou been of blaar reghou.

Sit nou jou blaar of been bo-op die nat gips en druk dit liggies in die gips in. Die been moet net halfpad ingedruk word soos jy in die prent hieronder sien. Die blaar moet net so ver ingaan dat dit die vorm van sy middelnerf in die gips los.

Druk die been net halfpad in die gips in.

Los die gips om hard te word. Let op hoe warm die houer word terwyl die gips hard word.

Dag twee:

Haal eers die blaar of die been uit. Dit sal maklik uitkom omdat die gips nie aan die Vaseline vassit nie.

Jy het nou 'n afdruk van die blaar of been. 'n Afdruk is soos 'n voetspoor in die modder.

Smeer nou 'n dun laag Vaseline in en om die afdruk soos jy in die prent sien.

Wanneer jy die blaar of been uittrek, los jy 'n afdruk in die harde gips. Smeer Vaseline in en om die afdruk.

Kry dan bietjie loperige, nat gips by jou onderwyser en gooi dit oor die Vaseline om die ou gips te bedek en maak die houer amper tot bo vol. Laat die nuwe gips 'n dag lank hard word.

Dag drie:

Skeur die karton of plastiekhouer van die "gips-rots" wat jy gemaak het af. Die fossiel is binne-in. Jy kan die gips verf om soos regte rots te lyk.

Kry 'n gipsrots van 'n ander groep, en tik liggies aan die kant van die "rots".

Let op dat die vorm onderstebo gedraai moet word om dit uit te kry.

Ruil nou jou "rots" met 'n ander groep s'n. Moenie vir die ander groep sê watter fossiel in jou "rots" is nie.

Gebruik die mes om liggies teen die kant van die "rots" te tik. Gebruik 'n stok om die agterkant van die mespunt te tik sodat jy dit nie te hard tik nie.

Jy behoort 'n afdruk van 'n been te sien.

Jou "rots" behoort oop te breek as jy dit op die regte plek tik. Wanneer dit oopbreek, sal jy 'n gietvorm van die blaar of been op die boonste laag sien. Die gietvorm het die vorm van die afdruk, maar die afdruk gaan binne-toe en die gietvorm staan uit.

VRAE:

Kyk versigtig na die gietvorm en probeer die blaar of been teken soos dit regtig was.

Probeer uitwerk van watter soort plant die blaar kom, of van watter soort dier die been kom.

Is die gietvorm (die vorm) regtig 'n been of regtig 'n blaar?

Nee, dit het die vorm van die been of blaar aangeneem. vorm

Onthou jy wat jy oor gips geleer het in die tweede kwartaal in Materie en Stowwe? Watter eienskappe van gips maak dit 'n goeie stof om te gebruik in die aktiwiteit?

Die gips is eers nat en sag wanneer jy die poeier en die water meng. Dit kan gebruik word aangesien die gips om die been vorm soos die modder van lank gelede sou doen. Die gips word dan baie hard, net soos die modder en rots oor tyd gedoen het. Dit is nuttig aangesien dit die gietvorm van die been vorm wat hard geword het.

Noudat jy 'n afdruk van 'n voorwerp gesien het wat deur gips gemaak is, kom ons kyk hoe 'n dinosourus se fossiel miljoene jare gelede gemaak is.

Kyk na die prentjie hieronder en lees die verduideliking vir elke stap in die proses van fossielvorming.

Lank, lank gelede het 'n dinosourus op die oewer van 'n rivier gesterf, soos die Triceratops in die prentjie.

Die vleis van die dinosourus ontbind of ander diere eet dit. Net die geraamte bly oor.

Daar was 'n vloed en die rivier het gestyg en die geraamte met modder en sand bedek.

Oor tyd het meer vloede meer lae sand en modder oor die geraamte neergesit. Na duisende jare het die onderste lae kompak begin word en in afsettingsgesteentes verander. Onder die grond het die water rotsstowwe in elke klein gaatjie waar 'n been was laat invloei. Rots het in die plek van been gevorm. Ons sê die bene het versteen. 'n Versteende been het dieselfde vorm as die oorspronklike been, maar is baie swaarder.

Miljoene jare later het die toestande van die omgewing bo-oor die geraamte dalk verander. Die rots verweer en erodeer deur wind en water en die fossiel word op die oppervlak blootgelê. 'n Wetenskaplike sien die fossiel en 'n fantastiese ontdekking word gemaak.

Ander wetenskaplikes kom werk saam en hulle grawe die fossiel op deur die rots en sand om die geraamte versigtig te verwyder. Die fossiele sal versigtig verpak word en na 'n museum of navorsingsentrum vervoer word waar die wetenskaplikes dit bestudeer om te sien wat hulle van prehistoriese lewe kan leer. Hulle sal die bene weer aanmekaar probeer sit om 'n heel geraamte te vorm - dit kan 'n paar maande vat!

fossilisering video goo.gl/b906Z

Liggaams- en spoorfossiele

liggaamsfossiel

Spoorfossiele

Ons het al 'n klomp verskillende fossiele in die hoofstuk gesien. Fossiele kan in twee groepe verdeel word:

Liggaamsfossiele

Spoorfossiele

'n Liggaamsfossiel wys jou die vorm van die liggaam van die plant of dier. Liggaamsfossiele sluit tande, bene, skulpe, stingels, blare en sade in.

Soms het 'n dier net 'n teken gelos dat hy daar was. Wanneer jy byvoorbeeld oor nat sement stap los jy jou voetspoor wat in die sement behoue gaan bly wanneer dit hard word. Kyk na die prent hieronder.

'n Voetspoor wat in sement hard geword het

'n Dinosourus los sy voetspoor in die modder, die modder verander in rots. Dit is 'n spoorfossiel. http://www.flickr.com/photos/mcdlttx/463546150/

Ons het gesê dat liggaamsfossiele die gepreserveerde oorblyfsels van die liggaam van 'n dier of plant. Wat van dinge soos gefossileerde voetspore? Fossiele van voetspore, eierdoppe en neste, byvoorbeeld, is alles oorblyfsels van die aktiwiteite van 'n dier. Ons noem dit spoorfossiele.

Sommige antieke diere soos dinosourusse het oor nat modder geloop en hulle voetspore in die modder gelos, soos in die prentjie hieronder. Die dinosourus los 'n spoor agter. Oor miljoene jare bly hierdie voetspoor behoue en word 'n spoorfossiel gevorm.

Gebruik die diagram hieronder en jou voorkennis oor hoe afsettingsgesteentes vorm om opskrifte vir elkeen van die fases in die vorming van spoorfossiele te skryf.

Spoorfossiele kan ook van diere se neste, eiers en mis gemaak word.

'n Liggaamsfossiel sal in die vorm van die organisme wat versteen het wees. 'n Spoorfossiel is 'n bewys, anders as 'n versteende liggaamsdeel, dat 'n organisme bestaan het, soos lêplekke (gate), sleepsels of spore, eiers, neste en ontlasting (dinosourus se mis).

Sommige fossiele van ou organismes lyk baie soos plante en diere wat vandag nog leef.

'n Prent van sommige mariene fossiele wat baie soos die skulpe lyk wat ons vandag kry.

Belangrikheid van Suid-Afrika se fossiele

Het jy geweet dat Suid-Afrika wêreldbekend is wanneer dit by die ontdekking van fossiele kom? Suid-Afrika het 'n baie ryk fossielrekord van plante, diere en vroeë mense. Kom ons kyk na 'n paar voorbeelde hiervan.

Weet jy van enige belangrike fossiele wat in jou gebied ontdek is? As jy van fossiele in jou gebied weet, skryf dit hieronder neer. Indien nie, vind uit waar die naaste fossiel aan jou ontdek is en skryf dit neer.

Vroegste vorme van lewe

Sommige van die mees antieke fossiele waarvan ons weet, is in rotse in die Barberton-area in Mpumalanga gekry.

Weet jy waar in Suid-Afrika dit is? Soek dit op 'n kaart! Hierdie fossiele is meer as 3000 miljoen jaar oud! Dit is baie, baie oud. Hulle lyk soos blou-groen bakterieë. Onthou jy ons het mikro-organismes wat in die grond is bestudeer in hoofstuk 2? Bakterie is een tipe morko-organisme.

Wat is bakterieë? (video) http://www.youtube.com/watch?v=ICWLF9lccNk

Wat weet jy van bakterieë tot dusver? Gaan op 'n avontuurlike feitesending en kyk of jy nog twee feite oor bakterieë kan uitvind. Dink aan waar mens bakterieë kry, of dit goed of sleg is vir mense, en hoe hulle lyk. Kan jy die name van enige ander soorte bakterieë kry?

Leerders kan byvoorbeeld sê dat bakterieë 'n groot groep mikro-organismes is en elkeen bestaan uit net een sel. Bakterieë is oral: in ons kos, in die grond, en selfs in ons liggame. Hulle is mikroskopies en dit beteken dat hulle baie klein is en dat mens hiedie enkelsel bakterieë net onder die lens van 'n mikroskoop kan sien. Sommige bakterië is nuttig terwyl ander siektes kan veroorsaak.

Vroegste plante

Weet jy waar Grahamstad in die Oos-Kaap is? Grahamstad is bekend in die argeologiese wêreld omdat dit van die oudste en bes bewaarde fossiele van die vroegste plante van miljoene jare gelede het.

Kyk na die vorm van Afrika en Suid-Afrika op die klas se aardbol. Die vorms kan saampas soos in die prentjie hieronder. Die diagram wys hoe wetenskaplikes dink die vastelande van die Aarde miljoene en miljoene jare gelede gelyk het. Dit is Pangaea genoem.

'n Suid-Afrikaanse wetenskaplike het gedink dat Afrika en Suid-Amerika moontlik baie jare gelede aan mekaar vas was. Niemand het egter geweet of dit waar was nie.

Wetenskaplikes het toe fossiele van plante, wat Glossopteris genoem word, in rotse in Suid-Amerika en in Suid-Afrika gevind. Dit het veroorsaak dat meer mense gedink het dat Afrika en Suid-Amerika eens op 'n tyd aan mekaar vas was. In die prentjie hieronder wys die donkergroen dele hoe wetenskaplikes dink die plant Glossopteris oor die wêreld gegroei het.

Pangaea

Glossopteris

therapsiede

voorvader

selekant

Pangaea, wat die verspreiding van glossopteris in donkergroen wys. Glossopteris

Watter nommer verteenwoordig Suid-Amerika en watter nommer verteenwoordig Afrika vandag?

Suid-Amerika = 1, Afrika = 2

Hierdie is fossiele van Glossopterisblare.

Dink jy die fossiel van Glossopterisblare is spoor- of liggaamsfossiele? Verduidelik jou antwoord.

Dit is 'n liggaamsfossiel aangesien die blaar met modder bedek was en dan oor tyd in 'n fossiel verander het. Dit is nie 'n afdruk nie; die werklike harde deel van die plant het behoue gebly.

Dinosourusse

Fossiele van dinosourusse is oral oor die wêreld gevind. Een van die beste plekke in die wêreld om fossiele te vind, is die afsettingsgesteentes in die Drakensberge en die Maluti-berge in suidelike Afrika.

Waar in Suid-Afrika is die Drakensberge? Skryf die provinsies se name neer.

Meestal in Kwa-Zulu Natal, maar ook in Mpumalanga.

Soogdieragtige reptiele

Reptiele het voor soogdiere bestaan. Die rekord van fossiele wys egter dat daar diere was wat soortgelyk aan die soogdiere wat ons vandag ken was, alhoewel hulle eintlik reptiele was. Hulle was 'n tussen-in spesie. Hulle word Therapsiede genoem. Fossiele van die diere is in die Karoo in Suid-Afrika gevind.

'n Fossiel van 'n Therapsied wat in die Karoo gevind is. 'n Therapsied is 'n klein dinosourus met van die kenmerke van soogdiere.

Fossiele van sommige van die eerste soogdiere op Aarde is ook in die rotse van die Drakensberg en in die Oos-Kaap en Lesotho gevind.

Waar is die Karoo? Graaf-Reinet is 'n dorp in die Karoo. Soek hierdie dorp op die klaskamer se aardbol. Soek dit op 'n kaart. Noem 'n paar ander dorpe in die Karoo.

Somerset-Oos, Willowmore, Jansenville, Aberdeen.

'n Vreemde vis wat in die see naby Suid-Afrika bly

Kyk na die prentjie hieronder. Jy sal 'n vis sien wat in die see naby Oos-Londen gevang is. Die vis is 'n selekant.

'n Selekant wat in 'n museum bewaar word.

Vind die Selekant (video) goo.gl/pu6Ia

Wetenskaplikes van ander lande het na Suid-Afrika gestroom om die selekant te sien. Hulle kon nie glo dat enige selekante nog in die see lewe nie. Die wetenskaplikes het geweet van die selekant omdat hulle fossiele van die vis in Engeland en Duitsland bestudeer het, maar die fossiele was 80 miljoen jaar oud. Wetenskaplikes het gedink dat die selekant miljoene jare gelede uitgesterf het. Ons noem die selekant nou 'n "lewende fossiel".

Hoe is die vis anders as ander visse? Kyk na sy stert en voorste vinne.

Die stert is dik en vlesig. Vier van die vinne het vlees en skubbe op hulle; dit lyk amper soos bene. Wetenskaplikes wat hierdie fossiele bestudeer het, het gewonder oor hierdie "bene". Hulle het gewonder of die vis die voorloper van vierbeenlanddiere was.

Ontdekking van die selekant. (video) goo.gl/clYvX

Die Wieg van die Mensdom

Die Wieg van die Mensdom is 'n wêrelderfenisgebied. Dit word die "Wieg van die Mensdom" genoem omdat baie mense en wetenskaplikes nou glo dat dit is waar die mens eerste ontwikkel het. Die geboorteplek van mense is in ons land!

Wat beteken dit as 'n plek 'n wêrelderfenisgebied is? Vind uit en skryf jou antwoord hieronder neer.

Dit is 'n natuurlike of mensgemaakte gebied of struktuur wat internasionaal as baie belangrik beskou word en daarom beskerm moet word.

Die Wieg van die Mensdom is in Maropeng net buite Johannesburg in Gauteng. Die naam Maropeng, 'n Setswana-woord, beteken "keer terug na die plek van oorsprong".

Die museum by Maropeng, Wieg van die Mensdom.

In die Wieg van die Mensdom is daar omtrent 'n 1000 fossiele van voormense gevind wat miljoene jare terug dateer!

Daar is altesaam 15 groot terreine met fossiele in die Wieg van die Mensdom. Die Sterkfonteingrotte is die bekendste. Swartkrans en Bolt-plaas is ook terreine in die Wieg van die Mensdom waar fossiele gevind is.

Die ingang na die Sterkfonteingrottte is 'n lang, kronkelende stel trappe.

Die Wieg van die Mensdom se webtuiste. goo.gl/ZDkU7

Die fossiele van "Mev. Ples" en "Little Foot" is albei by Maropeng gevind saam met duisende mensagtige (hominiede) fossiele, wat mense se voorgangers is, sowel as plant- en dierfossiele.

Die skedel van 'n Australopithecus Africanus wat in die Sterkfonteingrotte by Maropeng gevind is.

Toeriste van oral oor die wêreld, selfs van Suid-Afrika, gaan kyk na die grotte en die fossiele in die Wieg van die Mensdom en kry ongelooflik baie kennis oor die geskiedenis van die mensdom. As jy in of naby Johannesburg bly, was jy dalk al gelukkig genoeg om Maropeng en die Wieg van die Mensdom te kon besoek.

Dink na oor die Wieg van die Mensdom.

Gebruik die inligting hierbo oor die Wieg van die Mensdom om hierdie vrae te beantwoord.

Waarom is die Wieg van die Mensdom bekend?

Belangrike fossiele oor die geskiedenis van die mensdom is daar gevind.

Verduidelik waarom jy dink dit die Wieg van die Mensdom genoem word.

Dit is omdat mense Maropeng as die geboorteplek van moderne mense beskou. Daar word geglo dat mense vanuit Afrika ontwikkel het.

Wat is die name van die twee bekendste hominiede fossiele wat in die Wieg van die Mensdom gevind is?

Mrs Ples en Little Foot.

Verduidelik waarom jy dink die fossiele by Maropeng deur die landswette beskerm word.

Die fossiele is baie belangrik omdat hulle die evolusie van mense help verduidelik. Hulle moet beskerm word anders gaan hulle geskuif of vernietig word.

Watter een van die volgende is nie 'n terrein waar fossiele in die Wieg van die Mensdom gevind is nie?

Sterkfonteingrotte

Kango-grotte

Swartkrans

Bolts-plaas

Antwoord: Kango-grotte

Wat beteken Maropeng?

"Keer terug na die plek van oorsprong"

Ons het gesien dat daar baie fossiele reg oor Suid-Afrika ontdek is. Kom ons merk al hierdie plekke in die volgende aktiwiteit op 'n kaart.

Merk die belangrike terreine waar fossiele in Suid-Afrika gevind is.

INSTRUKSIES:

Identifiseer al die plekke wat in die hoofstuk genoem is wat belangrike argeologiese terreine in Suid-Afrika is.

Soek hierdie plekke op 'n kaart van Suid-Afrika en merk hulle met 'n X. Skryf ook die naam neer.

Skryf die belangrike fossiele wat daar gevind is langs die plek se naam neer.

Diere en plante sterf soms in modder, die modder hou hulle vorm of bewaar hulle oorblyfsels.

Die oorblyfsels van dooie plante en diere word fossiele genoem.

Daar is twee hoof soorte fossiele: liggaams- en spoorfossiele.

Fossiele is 'n rekord van die geskiedenis van lewe op Aarde.

Suid-Afrika het 'n baie belangrike versameling fossiele.

Is die fossiele van diere van been gemaak? Verduidelik wat 'n fossiel is.

'n Fossiel is 'n klip in die vorm van 'n been. Stowwe soos rots het die plek van elke klein deeltjie been geneem.

In watter tipe rots vind mens gewoonlik fossiele?

Afsettingsgesteentes.

Waarom dink jy kry mens fossiele in hierdie tipe rots?

Afsettingsgesteentes kan fossiele bevat omdat hulle, anders as ander rotse, by temperature en druk vorm wat nie fossielreste vernietig nie. Dooie organismes kan sediment word wat mettertyd afsettingsgesteentes word. Ander soorte rots, soos magma, sal die fossiele vernietig.

Versteende hout brand nie. Waarom nie?

Versteende hout bestaan uit klip.

Sommige rotse kom uit vulkane. Dit is rooiwarm en wanneer dit afkoel word dit hard. Kan jy fossiele in sulke rotse kry? Hoekom?

Nee, want die rooiwarm rotse sal enige plant of been wat daarop val verbrand.

Noem twee fossiele wat vir ons die verskillende lewende dinge wat lank gelede in Suid-Afrika gelewe het, wys.

Massospondylus, therapsiede, Glossopteris, ens.

Verduidelik hoe jy dink fossiele ons kan help om te verstaan hoe lewe op Aarde lank terug was.

Fossiele is 'n rekord van hoe die lewe miljoene jare gelede was. Ons weet nie hoe dit was nie, en daar was niemand wat dit kon neerskryf nie. Fossiele gee vir ons inligting soos watter soorte plante en diere gelewe het, hoe hulle mettertyd verander het en die invloed van klimaatsverandering op die Aarde. Ons kan selfs sê wat diere geëet het as ons hulle tande en mis bestudeer.